تفسیر نمونه

بهانه معجزه

در این آیه به یکى از بهانه جوئى هاى مشرکان اشاره شده است.

در بعضى از روایات آمده: جمعى از رؤساى قریش هنگامى که از معارضه و مقابله با قرآن عاجز ماندند، به پیامبر(صلى الله علیه وآله) گفتند: اینها فایده ندارد اگر راست مى گوئى معجزاتى همانند عصاى موسى، و ناقه صالح، براى ما بیاور.(1)

قرآن در این باره مى فرماید: «آنها گفتند: چرا آیه و معجزه اى از طرف پروردگار بر این پیامبر نازل نشده است»؟! (وَ قالُوا لَوْ لا نُزِّلَ عَلَیْهِ آیَةٌ مِنْ رَبِّهِ).

روشن است: آنها این پیشنهاد را از روى حقیقت جوئى نمى کردند; زیرا پیامبر(صلى الله علیه وآله) به اندازه کافى براى آنها معجزه آورده بود، و اگر چیزى جز قرآن با آن محتویات عالى در دست او نبود، قرآنى که در چندین آیه آنها را رسماً دعوت به مقابله کرده، و به اصطلاح تحدّى نموده و آنها در برابر آن عاجز مانده اند، براى اثبات نبوت او کافى بود.

اما این بوالهوسان بهانه جو از یکسو مى خواستند قرآن را تحقیر کنند;

و از سوى دیگر از قبول دعوت پیامبر(صلى الله علیه وآله) سر باز زنند، لذا پى در پى درخواست معجزه تازه مى کردند، و مسلّماً اگر پیامبر(صلى الله علیه وآله) تسلیم خواسته هاى آنها مى شد با جمله «هذا سِحْرٌ مُبِیْنٌ» همه را انکار مى کردند، همان طور که از آیات دیگر قرآن استفاده مى شود.

لذا قرآن در پاسخ آنها مى فرماید: به آنها بگو: «خداوند قادر است آیه و معجزه اى (که شما پیشنهاد مى کنید) بر پیامبر خود نازل کند» (قُلْ إِنَّ اللّهَ قادِرٌ عَلى أَنْ یُنَزِّلَ آیَةً).

ولى این کار یک اشکال دارد که غالب شما از آن بى خبرید و آن این که: اگر به این گونه تقاضاها که از سر لجاجت مى کنید، ترتیب اثر داده شود، سپس ایمان نیاورید همگى گرفتار مجازات الهى شده، نابود خواهید گشت; چرا که این نهایت بى حرمتى نسبت به ساحت مقدس پروردگار، فرستاده او و آیات و معجزات او است، لذا در پایان آیه مى فرماید: «ولى اکثر آنها نمى دانند» (وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لا یَعْلَمُونَ).

* * *

نکته:

بازنویسى یک ایراد کهنه

به طورى که از تفسیر «مجمع البیان» استفاده مى شود از قرن ها پیش بعضى از مخالفان اسلام این آیه را دستاویز کرده، و به آن استدلال نموده اند که: پیامبر اسلام(صلى الله علیه وآله) هیچ معجزه اى نداشته است; زیرا هنگامى که از او تقاضاى اعجاز مى کنند، او تنها با گفتن این که: خداوند توانائى بر چنین چیزى دارد و اکثر شما نمى دانید قناعت مى کند.(2)

اتفاقاً بعضى از نویسندگان اخیر دنباله این افسانه کهن را گرفته و در نوشته خود این ایراد را بار دیگر زنده کرده اند.

پاسخ:

اوّلاً ـ آنها که چنین ایرادى مى کنند گویا آیات قبل و بعد را درست مورد بررسى قرار نداده اند که سخن از افراد لجوجى به میان آمده که به هیچ وجه حاضر به تسلیم در برابر حق نبودند، و اگر پیامبر(صلى الله علیه وآله) در برابر خواسته هاى آنها تسلیم نشده، نیز به همین دلیل بوده است.

و گرنه در کجاى قرآن داریم که افراد حق جو و حق طلب از پیامبر تقاضاى معجزه کرده باشند، و او خواسته آنها را ردّ کرده باشد. در آیه 111 همین سوره «انعام» درباره این گونه افراد مى خوانیم: وَ لَوْ أَنـَّنا نَزَّلْنا إِلَیْهِمُ الْمَلائِکَةَ وَ کَلَّمَهُمُ الْمَوْتى وَ حَشَرْنا عَلَیْهِمْ کُلَّ شَیْء قُبُلاً ما کانُوا لِیُؤْمِنُوا...: «و اگر ما فرشتگان را بر آنها نازل مى کردیم، و مردگان با آنها سخن مى گفتند، و همه چیز را در برابر آنها جمع مى نمودیم هرگز ایمان نمى آوردند...».

ثانیاً ـ به طورى که از روایات اسلامى استفاده مى شود، این پیشنهاد از طرف جمعى از رؤساى قریش بود، و آنها به خاطر تحقیر و نادیده گرفتن قرآن چنین پیشنهادى را مطرح کرده بودند، و مسلّم است پیامبر در برابر پیشنهادهائى که از چنین انگیزه هائى سرچشمه بگیرد، تسلیم نخواهد شد.

ثالثاً ـ کسانى که این ایراد را مى کنند گویا سایر آیات قرآن را از نظر دور داشته اند که چگونه خود قرآن به عنوان یک معجزه جاویدان صریحاً معرفى شده و بارها از مخالفان دعوت به مقابله گردیده، و ضعف و ناتوانى آنها را آشکار ساخته است.

و نیز آیه اول سوره «اسراء» را فراموش کرده اند که صریحاً مى گوید: خداوند در یک شب پیامبرش را از مسجد الحرام به مسجد اقصى برد.

رابعاً ـ این باورکردنى نیست که قرآن مملوّ از معجزات و خارق عادات انبیاء و پیامبران بوده باشد و پیامبر اسلام(صلى الله علیه وآله) بگوید: من خاتم پیامبرانم و برتر از همه آنها، و آئین من بالاترین آئین است، اما در برابر خواسته حق جویان کمترین معجزه اى از خود نشان ندهد.

آیا در این صورت در نظر افراد بى طرف و حقیقت طلب نقطه ابهام مهمى در دعوت او پیدا نمى شد؟!

اگر او معجزه اى نمى داشت، مى بایست مطلقاً سخنى از معجزات انبیاى دیگر نگوید تا بتواند برنامه خویش را توجیه نماید و راه هاى اعتراض را بر خود ببندد.

این که او با دست و دل باز مرتباً از اعجاز دیگران سخن مى گوید و خارق عادات موسى بن عمران و عیسى بن مریم و ابراهیم و صالح و نوح(علیهم السلام) را بر مى شمرد، دلیل روشنى است که او از نظر معجزات خود، کاملاً مطمئن بوده است.

لذا در تواریخ اسلامى و روایات معتبر و «نهج البلاغه» خارق عادات مختلفى از پیامبر نقل شده است که مجموع آنها در سر حدّ تواتر است.

* * *

1 ـ «مجمع البیان»، جلد 4، صفحه 46، ذیل آیه مورد بحث، مؤسسة الاعلمى للمطبوعات بیروت، طبع اول، 1415 هـ ق ـ «بحار الانوار»، جلد 9، صفحه 87.

2 ـ «مجمع البیان»، جلد 4، صفحه 47، ذیل آیه، مؤسسة الاعلمى للمطبوعات بیروت، طبع اول، 1415 هـ ق.