تفسیر نمونه

90وَ قالَ الْمَلاَ ُ الَّذینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَیْباً إِنَّکُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ

91فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فی دارِهِمْ جاثِمینَ

92الَّذینَ کَذَّبُوا شُعَیْباً کَأَنْ لَمْ یَغْنَوْا فیهَا الَّذینَ کَذَّبُوا شُعَیْباً کانُوا هُمُ الْخاسِرینَ

93فَتَوَلّى عَنْهُمْ وَ قالَ یا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسالاتِ رَبِّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ فَکَیْفَ آسى عَلى قَوْم کافِرینَ

ترجمه:

90 ـ اشراف زورمند از قوم او که کافر شده بودند گفتند: «اگر از شعیب پیروى کنید، شما هم زیانکار خواهید شد»!

91 ـ سپس زمین لرزه آنها را فرا گرفت; و صبحگاهان به صورت اجسادى بى جان در خانه هاشان مانده بودند.

92 ـ آنها که شعیب را تکذیب کردند، (آن چنان نابود شدند که) گویا هرگز در آن (خانه ها) سکونت نداشتند! آنها که شعیب را تکذیب کردند، زیانکار بودند!

93 ـ سپس از آنان روى برتافت و گفت: «اى قوم من! من رسالت هاى پروردگارم را به شما ابلاغ کردم و براى شما خیرخواهى نمودم; با این حال، چگونه بر حال قوم بى ایمان تأسف بخورم»؟!

صبحگاهان از آنها نفسى بر نمى خاست

آیه نخست، از تبلیغاتى که مخالفان شعیب(علیه السلام) در برابر تابعان او مى کردند سخن به میان آورده، مى فرماید: «اشراف و متکبران خودخواهى که از قوم شعیب راه کفر را پیش گرفته بودند، به کسانى که احتمال مى دادند تحت تأثیر دعوت شعیب واقع شوند، مى گفتند: به طور مسلّم اگر از شعیب پیروى کنید از زیانکاران خواهید بود» (وَ قالَ الْمَلاَ ُ الَّذینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَئِنِ اتَّبَعْتُمْ شُعَیْباً إِنَّکُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ).

منظورشان همان خسارت هاى مادى بود که دامنگیر مؤمنان به دعوت شعیب(علیه السلام) مى شد; زیرا آنها مسلّماً به آئین بت پرستى باز نمى گشتند، بنابراین مى بایست به زور از آن شهر و دیار اخراج شوند و املاک و خانه هاى خود را بگذارند و بروند.

این احتمال نیز در تفسیر آیه هست که منظورشان علاوه بر زیان هاى مادى، زیان هاى معنوى بوده است; زیرا راه نجات را در بت پرستى مى پنداشتند، نه آئین شعیب(علیه السلام).

* * *

در آیه بعد، وضع این امت را چنین توضیح مى دهد: هنگامى که کارشان به اینجا رسید و علاوه بر گمراهى خویش در گمراه ساختن دیگران نیز اصرار ورزیدند، و هیچ گونه امیدى به ایمان آوردن آنها نبود، مجازات الهى به حکم قانونِ قطع ریشه فساد، به سراغ آنها آمد، «زلزله سخت و وحشتناکى آنها را فرا گرفت، آن چنان که صبحگاهان همگى به صورت اجساد بى جانى در درون خانه هایشان افتاده بودند» (فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فی دارِهِمْ جاثِمینَ).

در ذیل آیه 78 همین سوره، تفسیر «جاثِمِین» گذشت، و نیز گفتیم تعبیرات مختلفى که درباره عامل نابودى این جمعیت آمده است هیچ گونه منافاتى با هم ندارند.

مثلاً در مورد قوم شعیب، عامل مرگشان در آیه مورد بحث، «زلزله» و در آیه 94 سوره «هود» «صیحه آسمانى»، و در آیه 189 سوره «شعراء» «سایبانى از ابر کشنده» ذکر شده است، که همه به یک موضوع بازمى گردد و آن این که: یک صاعقه وحشتناک آسمانى که از درون ابرى تیره و تار برخاسته بود، شهر آنها را هدف خود قرار داد، و به دنبال آن (آن چنان که خاصیت صاعقه هاى عظیم است) زمین لرزه شدیدى تولید شد و همه چیز آنها را در هم کوبید.

* * *

آنگاه ابعاد وحشتناک این زلزله عجیب را با این جمله در آیه بعد تشریح کرده، مى فرماید: «آنها که شعیب را تکذیب کردند، آن چنان نابود شدند که گویا هرگز در این خانه ها سکنى نداشتند»! (الَّذینَ کَذَّبُوا شُعَیْباً کَأَنْ لَمْ یَغْنَوْا فیهَا).(1)

و در پایان آیه اشاره به سخنان اشراف قوم با طرفداران شعیب کرده، مى فرماید: «آنها که شعیب را تکذیب کردند، زیانکار بودند، نه مؤمنان» (الَّذینَ کَذَّبُوا شُعَیْباً کانُواهُمُ الْخاسِرینَ).

گویا این دو جمله پاسخى است به گفته هاى مخالفان شعیب; زیرا آنها تهدید کرده بودند که در صورت عدم بازگشت به آئین سابق، او و پیروانش را بیرون خواهند کرد، قرآن مى فرماید: خداوند آن چنان آنها را نابود کرد که گوئى هرگز در آنجا سکونت نداشتند، چه رسد به این که بخواهند دیگران را بیرون کنند.

و نیز در مقابل آنها که مى گفتند: پیروى شعیب، باعث خسران است، قرآن مى فرماید: سرانجام کار، نشان داد که مخالفت با شعیب عامل اصلى زیانکارى بود.

* * *

و در آخرین آیه مورد بحث، آخرین گفتار شعیب(علیه السلام) را مى خوانیم که: «او از قوم گنهکار روى برگردانیده گفت: اى قوم من رسالات پروردگارم را به شما ابلاغ کردم، به مقدار کافى شما را نصیحت نمودم و از هیچ گونه خیرخواهى فروگذار نکردم» (فَتَوَلّى عَنْهُمْ وَ قالَ یا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُکُمْ رِسالاتِ رَبِّی وَ نَصَحْتُ لَکُمْ).

بر این اساس، «چگونه به حال این جمعیت کافر تأسف بخورم» (فَکَیْفَ آسى عَلى قَوْم کافِرینَ).

زیرا آخرین تلاش و کوشش براى هدایت آنها به عمل آمد ولى در برابر حق سر تسلیم فرود نیاوردند، و مى بایست چنین سرنوشت شومى را داشته باشند.

سخن در این است که: آیا این جمله را شعیب(علیه السلام) بعد از نابودى آنها گفت، یا قبل از آن، هر دو احتمال امکان دارد: ممکن است قبل از نابودى گفته باشد، ولى به هنگام شرح ماجرا بعد از آن ذکر شده باشد.

اما با توجه به آخرین جمله که مى گوید: سرنوشت دردناک این قوم کافر، هیچ جاى تأسف نیست، بیشتر به نظر مى رسد که این جمله را بعد از نزول عذاب گفته باشد، و همان طور که در ذیل آیه 79 همین سوره نیز اشاره کردیم این گونه تعبیرات در برابر مردگان بسیار گفته مى شود (شواهد آن را نیز در همان جا ذکر کردیم).

1 ـ «یَغْنَوْا» از ماده «غِنى» به معنى «اقامت در مکانى» است، و همان طور که «طبرسى» در «مجمع البیان» مى گوید، بعید نیست از مفهوم اصلى «غنى» به معنى بى نیازى گرفته شده باشد; زیرا کسى که منزل آماده اى داشته باشد از منزلگاه دیگر بى نیاز مى گردد.