تفسیر نمونه

126أَ وَ لا یَرَوْنَ أَنَّهُمْ یُفْتَنُونَ فی کُلِّ عام مَرَّةً أَوْ مَرَّتَیْنِ ثُمَّ لایَتُوبُونَ وَ لا هُمْ یَذَّکَّرُونَ

127وَ إِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْض هَلْ یَراکُمْ مِنْ أَحَد ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لایَفْقَهُونَ

ترجمه:

126 ـ آیا آنها نمى بینند که در هر سال، یک یا دو بار آزمایش مى شوند؟! باز توبه نمى کنند، و متذکر هم نمى گردند!

127 ـ و هنگامى که سوره اى نازل مى شود، بعضى از آنها (منافقان) به یکدیگر نگاه مى کنند و مى گویند: «آیا کسى شما را مى بیند»؟ سپس منصرف مى شوند (و از حضور پیامبر بیرون مى روند); خداوند دل هایشان را (از حق) منصرف ساخته; چرا که آنها، گروهى هستند که نمى فهمند (و بى دانشند)!

تفسیر:

آزمایش سالانه

این آیات نیز، سخن را درباره منافقان ادامه مى دهد، و آنها را مورد سرزنش و اندرز قرار داده مى گوید: «آیا آنها نمى بینند که در هر سال، یک یا دو بار، مورد آزمایش قرار مى گیرند»! (أَ وَ لا یَرَوْنَ أَنَّهُمْ یُفْتَنُونَ فی کُلِّ عام مَرَّةً أَوْ مَرَّتَیْنِ).

و عجب این که: با این همه آزمایش هاى پى در پى، «از راه خلاف باز نمى ایستند، توبه نمى کنند و متذکر نمى شوند» (ثُمَّ لایَتُوبُونَ وَ لا هُمْ یَذَّکَّرُونَ).

در این که منظور از این آزمایش سالانه، که یک یا دو بار تکرار مى شود چیست؟ در میان مفسران گفتگو است:

بعضى، آن را بیمارى ها،(1) بعضى، گرسنگى و شدائد دیگر،

بعضى، مشاهده آثار عظمت اسلام، و حقانیت پیامبر(صلى الله علیه وآله)را در میدان هاى جهاد، که منافقان به حکم اجبار محیط در آن شرکت داشتند،

و بعضى، پرده بر داشتن از اسرار آنها، مى دانند.

اما با توجه به این که در آخر آیه مى خوانیم: آنها متذکر نمى شوند، روشن مى شود: آزمایش از نوع آزمایش هائى بوده، که باید باعث بیدارى این گروه گردد.

و نیز از تعبیر آیه چنین بر مى آید که: این آزمایش غیر از آزمایش عمومى است، که همه مردم در زندگى خود با آن روبرو مى شوند.

با توجه به این موضوع، به نظر مى رسد: تفسیر چهارم، یعنى پرده بردارى از اعمال سوء آنها، و ظاهر شدن باطنشان، به مفهوم آیه نزدیک تر است.

این احتمال نیز وجود دارد که: «افتنان و امتحان» در آیه مورد بحث، مفهوم جامعى داشته باشد، که شامل همه این موضوعات بشود.

* * *

سپس، اشاره به قیافه انکارآمیزى که آنها در برابر آیات الهى به خود مى گرفتند کرده مى گوید: «هنگامى که سوره اى از قرآن نازل مى شود، آنها با نظر تحقیر و انکار نسبت به آن سوره، به یکدیگر نگاه مى کنند، و با حرکات چشم، مراتب نگرانى خود را ظاهر مى سازند» (وَ إِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْض).

ناراحتى و نگرانى آنها از این نظر است که: مبادا نزول آن سوره، رسوائى جدیدى برایشان فراهم سازد.

و یا به خاطر آن است که، بر اثر کوردلى چیزى از آن نمى فهمند، و انسان دشمنِ چیزى است که نمى داند.

به هر حال، تصمیم بر این مى گیرند که از مجلس بیرون بروند، تا این نغمه هاى آسمانى را نشنوند، اما از این بیم دارند که، به هنگام خروج، کسى آنها را ببیند، لذا آهسته از یکدیگر سؤال مى کنند: آیا کسى متوجه ما نیست، «آیا کسى شما را مى بیند»؟! (هَلْ یَراکُمْ مِنْ أَحَد).

و همین که اطمینان پیدا مى کنند جمعیت به سخنان پیامبر(صلى الله علیه وآله) مشغولند و متوجه آنها نیستند، «از مجلس بیرون مى روند» (ثُمَّ انْصَرَفُوا).

جمله: هَلْ یَراکُمْ مِنْ أَحَد: «کسى شما را مى بیند؟» را، یا با زبان مى گفتند، و یا با اشاره چشم ها، در صورت دوم، جمله «نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْض» با این جمله، یک مفهوم را بیان مى کند، و در حقیقت «هَلْ یَراکُمْ مِنْ أَحَد»، تفسیرى است براى نگاهشان به یکدیگر.

در پایان آیه، به ذکر علت این موضوع پرداخته، مى گوید: آنها به این جهت از شنیدن کلمات خدا ناراحت مى شوند که: «خداوند قلوبشان را (به خاطر لجاجت و عناد و به خاطر گناهانشان) از حق منصرف ساخته، (و یک حالت دشمنى و عداوت نسبت به حق پیدا کرده اند); چرا که آنها افرادى بى فکر و نفهم هستند» (صَرَفَ اللّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لایَفْقَهُونَ).

در مورد جمله «صَرَفَ اللّهُ قُلُوبَهُمْ»، مفسران دو احتمال داده اند:

نخست این که: جمله خبریه باشد، آن چنان که در بالا تفسیر کردیم.

دیگر این که: جمله انشائیه و به معنى نفرین باشد، یعنى خداوند دل هاى آنها را از حق منصرف کند، ولى احتمال اول نزدیک تر به نظر مى رسد.

* * *

1 ـ «بحار الانوار»، جلد 5، صفحه 175، جلد 19، صفحه 212، و جلد 90، صفحه 16.