تفسیر نمونه

28وَ یَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمیعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذینَ أَشْرَکُوا مَکانَکُمْ أَنْتُمْ وَ شُرَکائُکُمْ فَزَیَّلْنا بَیْنَهُمْ وَ قالَ شُرَکاؤُهُمْ ما کُنْتُمْ إِیّانا تَعْبُدُونَ

29فَکَفى بِاللّهِ شَهیداً بَیْنَنا وَ بَیْنَکُمْ إِنْ کُنّا عَنْ عِبادَتِکُمْ لَغافِلینَ

30هُنالِکَ تَبْلُوا کُلُّ نَفْس ما أَسْلَفَتْ وَ رُدُّوا إِلَى اللّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یَفْتَرُونَ

ترجمه:

28 ـ (به خاطر بیاورید) روزى را که همه آنها را جمع مى کنیم، سپس به مشرکان مى گوئیم: «شما و معبودهایتان در جاى خودتان باشید (تا به حسابتان رسیدگى شود)»! سپس آنها را از هم جدا مى سازیم. و معبودهایشان (به آنها) مى گویند: «شما (هرگز) ما را عبادت نمى کردید»!

29 ـ (آنها در پاسخ مى گویند) همین بس که خدا میان ما و شما گواه باشد، اگر ما از عبادت شما غافل بودیم!

30 ـ در آن جا، هر کس عملى را که قبلاً انجام داده است، مى آزماید. و همگى به سوى «اللّه» ـ مولا و سرپرست حقیقى خود ـ بازگردانده مى شوند; و چیزهائى را که به دروغ همتاى خدا قرار داده بودند، گم و نابود مى شوند!

تفسیر:

یک صحنه از رستاخیز بت پرستان

این آیات نیز، بحث هاى گذشته را در زمینه «مبدأ» و «معاد» و وضع مشرکان دنبال مى کند، و بیچارگى آنها را به هنگامى که در محضر عدل الهى و در پیشگاه حسابرسى او حاضر مى شوند، مجسّم مى سازد.

نخست مى فرماید: «به خاطر بیاورید روزى را که همه بندگان را جمع و محشور مى کنیم» (وَ یَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمیعاً).

«سپس به مشرکان مى گوئیم: شما و معبودهایتان در جاى خود باشید تا به حسابتان رسیدگى شود» (ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذینَ أَشْرَکُوا مَکانَکُمْ أَنْتُمْ وَ شُرَکائُکُمْ).(1)

جالب این است که: در آیه فوق از «بت ها» تعبیر به «شُرَکائُکُم» شده، یعنى: «شریک هاى شما»، در حالى که مشرکان بت ها را شریک خدا قرار داده بودند، نه شریک خودشان.

این تعبیر، در حقیقت اشاره لطیفى به این نکته است که: بت ها در واقع شریک خدا نبودند، و این اوهام و خیالات بت پرستان بود که این موقعیت را به آنان بخشید، یعنى: آنها شریکان انتخابى شما هستند، و این درست به آن مى ماند که کسى، معلم یا رئیس ناصالحى براى مدرسه اى انتخاب کند، و کارهاى نادرستى از او سرزند، ما به او مى گوئیم: بیا ببین این معلم تو و این رئیس تو چه کارى که نکرده است؟! (در حالى که نه معلم، و نه رئیسِ او است، بلکه، معلم و رئیسِ مدرسه است، ولى او انتخابشان کرده).

سپس مى افزاید: «ما این دو گروه (معبودان و عابدان) را از یکدیگر جدا مى کنیم» (فَزَیَّلْنا بَیْنَهُمْ).

و از هر کدام جداگانه سؤال مى نمائیم (همان گونه که در تمام دادگاه ها، این معمول است که از هر کس جداگانه بازپرسى به عمل مى آید):(2)

از بت پرستان سؤال مى کنیم: به چه دلیل این بت ها را شریک خدا قرار دادید و عبادت کردید؟

و از معبودان نیز مى پرسیم: به چه سبب شما معبود واقع شدید، و یا تن به این کار دادید؟

در این هنگام شریکانى را که آنها ساخته بودند، به سخن مى آیند «و مى گویند: شما هرگز ما را پرستش نمى کردید» (وَ قالَ شُرَکاؤُهُمْ ما کُنْتُمْ إِیّانا تَعْبُدُونَ).

شما در حقیقت، هوى و هوس ها و اوهام و خیالات خویش را مى پرستیدید، نه ما را، و از این گذشته، این عبادت شما نسبت به ما نه به امر و فرمان ما بوده و نه به رضایت ما، و عبادتى که چنین باشد در حقیقت عبادت نیست.

* * *

پس از آن، براى تأکید بیشتر مى گویند: «همین بس که خدا گواه میان ما و شما است، که ما به هیچ وجه از عبادت شما آگاه نبودیم» (فَکَفى بِاللّهِ شَهیداً بَیْنَنا وَ بَیْنَکُمْ إِنْ کُنّا عَنْ عِبادَتِکُمْ لَغافِلینَ).(3)

در این که منظور از بت ها و شرکاء در آیه فوق چه معبودهائى است، و این که چگونه آنها چنین سخن مى گویند، در میان مفسران گفتگو است:

بعضى احتمال داده اند: منظور، معبودهاى انسانى و شیطانى، و یا از فرشتگان است، که داراى عقل و شعور و ادراکند.

ولى با این حال خبر ندارند که گروهى آنها را پرستش مى کنند; به خاطر این که یا در غیاب آنها چنین عبادتى صورت گرفته، و یا پس از مرگ آنها (مانند انسان هائى که پس از مرگشان مورد پرستش قرار گرفته اند).

بنابراین، سخن گفتن آنها کاملاً طبیعى خواهد بود، و این آیه، نظیر آیه 40 سوره «سبأ» مى باشد که مى گوید: وَ یَوْمَ یَحْشُرُهُمْ جَمِیْعاً ثُمَّ یَقُولُ لِلْمَلائِکَةِ أَ هـؤُلاءِ إِیّاکُمْ کانُوا یَعْبُدُونَ:

«آن روز که خداوند همه را جمع و محشور مى کند، سپس به فرشتگان مى گوید: آیا این گروه شما را عبادت مى کردند»؟!

احتمال دیگرى که بسیارى از مفسران ذکر کرده اند این است که: در آن روز، خداوند حیات و شعور در بت ها مى آفریند، آن چنان که بتوانند حقایق را بازگو کنند، و جمله بالا از زبان بت ها که: آنها خدا را به شهادت مى طلبند که از عبادت عابدان خود غافل بودند، بیشتر تناسب با همین معنى دارد; چرا که بت هاى سنگى و چوبى، اصلاً چیزى نمى فهمند.

در تفسیر آیه، این احتمال را نیز مى توان گفت که: تمام معبودها را شامل مى شود، منتها معبودهائى که عقل و شعور دارند به زبان خود حقیقت را بازگو مى کنند، ولى معبودهائى که داراى عقل و شعور نیستند به زبان حال، و از طریق منعکس ساختن آثار عمل سخن مى گویند، درست مثل این که مى گوئیم: رنگ رخسار تو از سرّ درونت خبر مى دهد.

قرآن نیز در آیه 21 سوره «فصّلت» مى گوید: «پوست هاى انسان در عالم رستاخیز به سخن در مى آیند».

و همچنین در سوره «زلزله» مى گوید: «زمین هائى که انسان روى آنها زندگى داشته، حقایق را بازگو مى کنند».(4)

این مسأله، در عصر و زمان ما مسأله پیچیده اى نیست، جائى که یک نوار بى زبان، تمام حرکات و گفته هاى ما را روى خود ضبط، و به هنگام لزوم بازگو مى کند و نشان مى دهد، تعجبى ندارد که بت ها نیز، واقعیات اعمال عبادت کنندگان خود را منعکس نمایند!

* * *

به هر حال، در آن روز و در آن مکان و در آن حال ـ همان گونه که قرآن در آخرین آیه مورد بحث مى گوید ـ : «هر کس اعمال خویش را که قبلاً انجام داده است مى آزماید، و نتیجه، بلکه خود آن را مى بیند» (هُنالِکَ تَبْلُوا کُلُّ نَفْس ما أَسْلَفَتْ).

چه عبادت کنندگان، و چه معبودهاى گمراهى که مردم را به عبادت خویش دعوت کردند، چه مشرکان، و چه مؤمنان از هر گروه و از هر قبیل.

«و در آن روز، همگى به سوى اللّه که مولا و سرپرست حقیقى آنان است باز مى گردند» (وَ رُدُّوا إِلَى اللّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ).

و دادگاه محشر نشان مى دهد که: تنها حکومت به فرمان او است.

«و سرانجام تمام بت ها و معبودهاى ساختگى، که به دروغ آنها را شریک خدا قرار داده بودند، گم، محو و نابود مى شوند» (وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یَفْتَرُونَ).

چرا که آنجا، عرصه ظهور و بروز تمام اسرار مکتوم بندگان است، و هیچ حقیقتى نمى ماند مگر این که خود را آشکار مى سازد.

اصولاً در آنجا موقف ها و مقاماتى است که، نه نیاز به سؤال دارد، و نه جدال و گفتگو، بلکه تنها وضع حال، حکایت از همه چیز مى کند و نیازى به مقال نیست!

* * *

1 ـ «مَکانَکُمْ» مفعول مقدرّى است، و در اصل چنین بوده: «إِلْزَمُوا مَکانَکُمْ أَنْتُمْ وَ شُرَکائُکُمْ حَتّى تَسْئَلؤا»، و این جمله در حقیقت شبیه آیه 24 سوره «صافات» است که مى فرماید: «وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ».

2 ـ «زَیَّلْنا» از ماده «تزییل»، به معنى جدا ساختن است، و به طورى که بعضى از ارباب لغت گفته اند: ماده ثلاثى آن «زال یزیل» است، که به معنى جدا شدن مى باشد، نه از ماده «زال یزول» به معنى زوال پذیرفتن.

3 ـ «إِنْ» در جمله بالا، به اصطلاح، مخفّفه از ثقیله است، و براى تأکید مى باشد، و معنى جمله این است: إِنّا کُنّا عَنْ عِبادَتِکُمْ لَغافِلینَ: «ما به طور مسلّم از عبادت شما غافل بودیم».

4 ـ زلزله، آیه 4.