تفسیر نمونه

53وَ یَسْتَنْبِئُونَکَ أَ حَقٌّ هُوَ قُلْ إی وَ رَبِّی إِنَّهُ لَحَقٌّ وَ ما أَنْتُمْ بِمُعْجِزینَ

54وَ لَوْ أَنَّ لِکُلِّ نَفْس ظَلَمَتْ ما فِی الأَرْضِ لاَفْتَدَتْ بِهِ وَ أَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمّا رَأَوُا الْعَذابَ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَ هُمْ لایُظْلَمُونَ

55أَلا إِنَّ لِلّهِ ما فِی السَّماواتِ وَ الأَرْضِ أَلا إِنَّ وَعْدَ اللّهِ حَقٌّ وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لایَعْلَمُونَ

56هُوَ یُحْیی وَ یُمیتُ وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ

ترجمه:

53 ـ از تو مى پرسند: «آیا آن (وعده مجازات الهى) حق است»؟ بگو: «آرى، به پروردگارم سوگند، قطعاً حق است; و شما نمى توانید از آن جلوگیرى کنید»!

54 ـ و هر کس که ستم کرده، اگر تمامى آنچه روى زمین است در اختیار داشته باشد، (همه را از هول عذاب،) براى نجات خویش مى دهد! و هنگامى که عذاب را ببینند، (پشیمان مى شوند; اما) پشیمانى خود را کتمان مى کنند (مبادا رسواتر شوند)! و در میان آنها، به عدالت داورى مى شود; و ستمى بر آنها نخواهد شد!

55 ـ آگاه باشید آنچه در آسمان ها و زمین است، از آنِ خداست! آگاه باشید وعده خدا حق است، ولى بشتر آنها نمى دانند!

56 ـ اوست که زنده مى کند و مى میراند، و به سوى او بازگردانده مى شوید!

تفسیر:

در مجازات الهى تردید نکنید

در آیات گذشته، سخن از کیفر، مجازات و عذاب مجرمان در این جهان و جهان دیگر بود، آیات مورد بحث نیز، این موضوع را دنبال مى کند.

نخست مى فرماید: «مجرمان و مشرکان از روى تعجب و استفهام از تو سؤال مى کنند: آیا این وعده مجازات الهى در این جهان و جهان دیگر حق است»؟ (وَ یَسْتَنْبِئُونَکَ أَ حَقٌّ هُوَ).

«حقّ» در اینجا در مقابل «باطل» نیست، بلکه منظور این است: آیا این مجازات و کیفر واقعیت دارد و تحقق مى یابد؟ زیرا «حق» و «تحقق» هر دو از یک ماده اند، البته حق در مقابل باطل، اگر به معنى وسیع کلمه تفسیر شود، شامل هر واقعیت موجود مى گردد، و نقطه مقابل آن معدوم و باطل است.

در برابر این سؤال، خداوند به پیامبرش دستور مى دهد: با تأکید هر چه بیشتر «بگو: آرى، به پروردگارم سوگند! این یک واقعیت است و هیچ شک و تردیدى در آن نیست» (قُلْ إی وَ رَبِّی إِنَّهُ لَحَقٌّ).

و اگر فکر مى کنید، مى توانید از چنگال مجازات الهى فرار کنید، اشتباه بزرگى کرده اید; زیرا «هرگز شما نمى توانید از آن جلوگیرى کنید، و او را با قدرت خود ناتوان سازید» (وَ ما أَنْتُمْ بِمُعْجِزینَ).

در واقع این جمله با جمله فوق، از قبیل بیان مقتضى و مانع است، در جمله اوّل مى گوید: مجازات مجرمان یک واقعیت است.

و در جمله دوم اضافه مى کند: هیچ قدرتى نمى تواند جلو آن را بگیرد، درست مانند آیات 7 و 8 سوره «طور» که مى فرماید: إِنَّ عَذابَ رَبِّکَ لَواقِعٌ * ما لَهُ مِنْ دافِع: «عذاب پروردگارت واقع شدنى است * و هیچ چیز نمى تواند مانع آن شود».

تأکیدهائى که در آیه به چشم مى خورد قابل توجه است:

از یکسو «سوگند».

و از سوى دیگر کلمه «انّ» و «لام تأکید».

و از سوى سوم جمله «وَ ما أَنْتُمْ بِمُعْجِزینَ»، همه اینها تأکید مى کند که: به هنگام ارتکاب جرم هاى سنگین، مجازات الهى حتمى است و تخطّى ناپذیر!

* * *

در آیه بعد، روى عظمت این مجازات، مخصوصاً در قیامت تکیه کرده مى فرماید: آن چنان عذاب الهى وحشتناک و هول انگیز است که، «اگر هر یک از ستمکاران مالک تمام ثروت هاى روى زمین باشند، حاضرند همه آن را بدهند تا از این کیفر سخت رهائى یابند» (وَ لَوْ أَنَّ لِکُلِّ نَفْس ظَلَمَتْ ما فِی الأَرْضِ لاَفْتَدَتْ بِهِ).(1)

آنها حاضرند، بزرگ ترین رشوه اى را که مى توان تصور کرد، براى رهائى از چنگال عذاب الهى بدهند، اما کسى از آنها نمى پذیرد، تا سر سوزنى از مجازاتشان بکاهد.

بعضى از این مجازات ها مادّى و برخى جنبه معنوى دارد، لذا مى فرماید: «آنها با مشاهده عذاب الهى پشیمان مى شوند، ولى از اظهار ندامت، که مایه رسوائى بیشتر در برابر رقیبان مجرم یا پیروانشان مى شود، خوددارى مى کنند» (وَ أَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمّا رَأَوُا الْعَذابَ).

پس از آن، تأکید مى کند: «با همه این احوال، در میان آنها به عدالت داورى مى شود، و ظلم و ستمى درباره آنان نخواهد شد» (وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَ هُمْ لایُظْلَمُونَ).

این جمله تأکیدى است بر روش قرآن در همه جا، در زمینه مجازات و عدالت; زیرا تأکیدهاى آیه گذشته در زمینه مجازات، ممکن است این توهّم را براى افراد غافل به وجود آورد که: مسأله انتقام جوئى در کار است، لذا قرآن نخست مى گوید: داورى میان آنها با عدالت مى شود، و باز تأکید مى کند که: ظلم و ستمى بر آنها نخواهد رفت.

* * *

سپس براى این که مردم این وعده ها و تهدیدهاى الهى را به شوخى نگیرند، و فکر نکنند خداوند از انجام اینها عاجز است، اضافه مى کند: «آگاه باشید! آنچه در آسمان ها و زمین است از آنِ خدا است» (أَلا إِنَّ لِلّهِ ما فِی السَّماواتِ وَ الأَرْضِ).

مالکیت و حکومت او تمام جهان هستى را فرا گرفته، و هیچ کس نمى تواند از کشور او بیرون رود و یا او را از مجازات باز دارد.

و به عنوان هشدار اعلام مى کند: «آگاه باشید! وعده خداوند در مورد مجازات مجرمان حق است، هر چند بسیارى از مردم که ناآگاهى، سایه شوم بر روانشان افکنده این حقیقت را نمى دانند» (أَلا إِنَّ وَعْدَ اللّهِ حَقٌّ وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لایَعْلَمُونَ).

* * *

در آخرین آیه مورد بحث نیز، تأکید مجددى روى همین مسأله حیاتى است مى گوید: «خداوند است که زنده مى کند، و او است که مى میراند» (هُوَ یُحْیی وَ یُمیتُ).

بنابراین، هم توانائى بر مرگ و میراندن بندگان دارد، و هم زنده کردن آنها براى دادگاه «رستاخیز».

«و سرانجام همه شما به سوى او باز مى گردید» (وَ إِلَیْهِ تُرْجَعُونَ).

و پاداش همه اعمال خویش را در آنجا خواهید یافت.

* * *

نکته ها:

1 ـ سؤال حقیقى یا استهزائى

از جمله سؤالاتى که در مورد آیات فوق مطرح مى شود این است: آیا سؤال مشرکان از واقعیت داشتن کیفر الهى جنبه استهزاء داشته، و یا واقعاً سؤال حقیقى بوده است؟

بعضى گفته اند: سؤال حقیقى نشانه شک است و با وضع مشرکان سازگار

نیست.

ولى با توجه به این که بسیارى از مشرکان در تردید بودند، و گروهى از آنها نیز با علم به حقانیت پیامبر(صلى الله علیه وآله)، به خاطر لجاجت و تعصّب و مانند آن به مخالفت برخاسته بودند، روشن مى شود سؤال حقیقى از آنها هیچ بعید نیست.

* * *

2 ـ حقیقت ندامت

حقیقت «ندامت»، پشیمانى از انجام کارى است که آثار نامطلوب آن آشکار شده است، خواه انسان بتواند آن را جبران کند و یا نتواند، پشیمانى مجرمان در قیامت از نوع دوم است، و مکتوم داشتن آن به خاطر آن است که: آشکار ساختنش موجب رسوائى بیشتر مى شود.

* * *

1 ـ جمله بالا، کلمه اى در تقدیر دارد و آن: «مِنْ حَوْلِ الْقِیامَةِ وَ الْعَذابِ» است.