تفسیر نمونه

96وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى بِآیاتِنا وَ سُلْطان مُبین

97إِلى فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ وَ ما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشید

98یَقْدُمُ قَوْمَهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النّارَ وَ بِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ

99وَ أُتْبِعُوا فی هذِهِ لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ

ترجمه:

96 ـ ما، موسى را با آیات خود و دلیل آشکارى فرستادیم...

97 ـ به سوى فرعون و اطرافیانش; اما آنها از فرمان فرعون پیروى کردند; در حالى که فرمان فرعون، مایه رشد و نجات نبود!

98 ـ روز قیامت، او در پیشا پیش قومش خواهد بود; و آنها را وارد آتش مى کند! و چه بد آبشخورى است (آتش)، که بر آن وارد مى شوند!

99 ـ آنان در این جهان و روز قیامت، لعنتى به دنبال دارند; و چه بد عطائى است (لعن و دورى از رحمت خدا)، که نصیب آنان مى شود!

تفسیر:

قهرمان مبارزه با فرعون

بعد از پایان داستان «شعیب» و اصحاب «مدین»، اشاره به گوشه اى از سرگذشت «موسى بن عمران» و مبارزاتش با فرعون مى کند، و این هفتمین داستان پیامبران در این سوره است.

سرگذشت موسى(علیه السلام)، از تمام پیامبران در قرآن بیشتر آمده است; زیرا در بیش از سى سوره، بیش از صد بار به ماجراى موسى، فرعون و بنى اسرائیل اشاره شده است.

ویژگى سرگذشت موسى، نسبت به پیامبرانى همچون شعیب، صالح، هود و لوط که در گذشته خواندیم، این است که آنها بر ضد اقوام گمراه، قیام کردند، ولى موسى، علاوه بر این، در برابر حکومت خودکامه اى همچون دستگاه جبار فرعون نیز قیام نمود.

اصولاً، همیشه آب را باید از سرچشمه صاف کرد، و تا حکومت هاى فاسد بر سر کارند هیچ جامعه اى روى سعادت نخواهد دید، و رهبران الهى در این گونه اجتماعات قبل از همه باید این کانون هاى فساد را در هم بکوبند.

ولى، باید توجه داشت که در این قسمت از سرگذشت موسى، تنها یک گوشه را مى خوانیم، گوشه اى که در عین کوچکى، پیام بزرگى براى همه انسان ها دارد.

نخستین آیه، مى گوید: «ما موسى را با معجزاتى که در اختیار او قرار دادیم و منطقى قوى و نیرومند فرستادیم» (وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى بِآیاتِنا وَ سُلْطان مُبین).

«سُلْطان» که به معنى تسلط است، گاهى در سلطه ظاهرى و زمانى در سلطه منطقى به کار مى رود.

سلطه اى که مخالف را در بن ست قرار دهد، به گونه اى که هیچ راهى براى فرار نیابد!

به نظر مى رسد سلطان در آیه فوق در همان معنى دوم به کار رفته، و آیات، اشاره به معجزات روشن موسى است (مفسران احتمالات دیگرى نیز درباره این دو کلمه داده اند).

* * *

اما این که موسى را براى هدایت چه کسى فرستاده، در آیه بعد مى فرماید: موسى را با آن معجزات کوبنده و آن منطق نیرومند، «به سوى فرعون و ملاء او فرستادیم» (إِلى فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ).

همان گونه که بارها گفته ایم، «مَلَأ» به کسانى گفته مى شود که، ظاهر آنها چشم ها را پر مى کند، هر چند توخالى هستند، و در منطق قرآن بیشتر به اعیان، اشراف، و شخصیت هاى قلابى که اطراف قدرت هاى ستمگر را مى گیرند، اطلاق شده.

اما، اطرافیان فرعون که با قیام موسى(علیه السلام)، منافع نامشروع خود را در خطر مى دیدند، حاضر نشدند در برابر او و معجزات و منطقش تسلیم گردند «لذا از فرمان فرعون پیروى کردند» (فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ).

«اما فرمان فرعون، هرگز ضامن سعادت آنها و مایه رشد و نجات نبود» (وَ ما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشید).

البته، این موفقیت براى فرعون به سادگى به دست نیامد، او از هر گونه نیرنگ، توطئه و نیروئى براى پیشرفت اهداف خود، و شوراندن مردم بر ضد موسى(علیه السلام) استفاده مى کرد، و در این راه، حتى هیچ نکته روانى را از نظر دور نمى داشت.

گاهى مى گفت: «موسى مى خواهد سرزمین هاى شما را بگیرد، و شما را که صاحبان اصلى آنها هستید بیرون کند» (یُریدُ أَنْ یُخْرِجَکُمْ مِنْ أَرْضِکُم).(1)

گاهى احساس مذهبى قوم خود را تحریک مى کرد، و مى گفت: «من از این مرد مى ترسم که آئین شما را دگرگون سازد» (إِنِّی أَخافُ أَنْ یُبَدِّلَ دینَکُمْ).(2)

گاه مى گفت: «من از این مى ترسم، او سرزمین شما را به فساد بکشد» (أَوْ أَنْ یُظْهِرَ فِی الأَرْضِ الْفَسادَ).(3)

گاهى به موسى تهمت مى زد.

زمانى تهدید مى کرد.

بار دیگر قدرت و شوکت خود را به رخ مردم مصر مى کشید.

و زمانى ادعاى رهبرى داهیانه اى که ضامن خیر و صلاحشان است داشت.

* * *

و از آنجا که روز رستاخیز، هر قوم و ملت و گروهى، با رهبر خویش وارد محشر مى شوند، و پیشوایان این جهان، پیشوایان آن جهانند، مى فرماید: «فرعون نیز که رهبر گمراهان عصر خود بود، در پیشاپیش قومش وارد صحنه قیامت مى شود» (یَقْدُمُ قَوْمَهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ).

اما به جاى این که، این پیشوا پیروان خود را در آن گرماى سوزان به سوى چشمه گوارائى از آب زلال ببرد «آنها را به آتش دوزخ وارد مى سازد» (فَأَوْرَدَهُمُ النّارَ).

«و چقدر زشت و ناپسند است که، آتش، آبشخورگاه انسان باشد که بر آن وارد گردد» (وَ بِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ).

همان چیزى که به جاى تسکین عطش، تمام وجود انسان را مى سوزاند، و در عوض سیراب کردن بر تشنگیش مى افزاید.

باید توجه داشت که، «ورود» در اصل به معنى حرکت به طرف آب، و نزدیک شدن به آن است، ولى بعداً، به هر نوع داخل شدن بر چیزى کلمه «ورود» اطلاق شده است.

«وِرد» (بر وزن ذِکْر) به معنى آبى است که انسان بر آن وارد مى شود، و به معنى ورود بر آب نیز آمده است.

و «مَوْرُود» به معنى آبى است که بر آن وارد مى شوند (اسم مفعول است).

بنابراین، معنى جمله «وَ بِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ» چنین مى شود: «آتش، بد آبشخورگاهى است که بر آن وارد مى شوند».(4)

ذکر این نکته نیز لازم به نظر مى رسد که، جهان پس از مرگ ـ همان گونه که قبلاً هم اشاره کرده ایم ـ عالمى است که اعمال و افعال ما در این دنیا در مقیاس وسیعى در آنجا مجسم مى شود، خوشبختى ها و بدبختى هاى آن جهان پرتوى است از کارهاى ما در این جهان، آنها که در اینجا رهبران بهشتیان بودند، در آنجا نیز گروه ها را به سوى بهشت و سعادت مى برند، و آنها که رهبر ستمگران، گمراهان و دوزخیان بودند، در آنجا نیز پیروان خود را به سوى جهنم مى برند، و خود جلودار آنها هستند!.

* * *

سپس مى گوید: «آنها در این جهان از رحمت خدا دور، و به مجازات و کیفرهاى سخت او گرفتار شدند، و در میان امواج خروشان غرق گردیدند و در روز رستاخیز نیز از رحمت خدا دور خواهند بود» (وَ أُتْبِعُوا فی هذِهِ لَعْنَةً وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ).

نام ننگین آنها، همیشه در صفحات تاریخ به عنوان یک قوم گمراه و جبار ثبت مى گردد، بنابراین، هم در این دنیا خسارت کردند و هم در جهان دیگر.

«و آتش دوزخ چه بد عطائى است که به آنها داده شده است» (بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ).

«رِفْد» در اصل به معنى کمک کردن به انجام کارى است، حتى اگر چیزى را تکیه به چیز دیگرى بدهند، از آن تعبیر به «رِفْد» مى کنند، ولى کم کم این کلمه بر عطا و بخشش اطلاق شده; چرا که کمکى است از ناحیه عطا کننده به شخص عطا شونده.(5)

* * *

1 ـ اعراف، آیه 110.

2 ـ غافر، آیه 26.

3 ـ غافر، آیه 26.

4 ـ این جمله از نظر «ترکیب نحوى» به این صورت است که، «بِئْسَ» از افعال ذم است و فاعل آن «الوِرْد» و «المَوْرُود» صفت، و مخصوص بالذم کلمه «النّار» است که محذوف مى باشد، و بعضى از ادبا احتمال داده اند که «المَوْرُود» مخصوص بالذم است، و چیزى در آیه محذوف نیست، ولى احتمال اول قوى تر به نظر مى رسد.

5 ـ این جمله، از نظر «ترکیب نحوى» نیز، همان گونه است که در جمله «بِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ» بیان کردیم.