تفسیر نمونه

نعمت آزادى

قرآن در این آیه، به یکى دیگر از نعمت هاى بزرگى که به قوم بنى اسرائیل ارزانى داشته اشاره مى کند و آن نعمت آزادى از چنگال ستمکاران است که از بزرگ ترین نعمت هاى خدا است.

به آنها چنین یادآور مى شود: «به خاطر بیاورید زمانى که شما را از دست فرعونیان نجات بخشیدیم» (وَ إِذْ نَجَّیْناکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ).

«همانها که دائماً شما را به شدیدترین وجهى آزار مى دادند» (یَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذابِ).

«پسرانتان را سر مى بریدند، و زنان شما را براى کنیزى و خدمت، زنده نگه مى داشتند» (یُذَبِّحُونَ أَبْناءَکُمْ وَ یَسْتَحْیُونَ نِساءَکُمْ).

«و در این ماجرا آزمایش سختى از سوى پروردگارتان براى شما بود» (وَ فی ذلِکُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظیمٌ).

قرآن، مخصوصاً براى مجسم ساختن عذاب فرعونیان نسبت به بنى اسرائیل تعبیر به «یَسُومُون» کرده («یَسُومُون» فعل مضارع از ماده «سوم» است که در اصل، به معنى دنبال چیزى رفتن مى باشد و از آنجا که فعل مضارع معمولاً معنى دوام و استمرار را مى بخشد، در مى یابیم که بنى اسرائیل به طور مداوم تحت شکنجه فرعونیان بوده اند).

با چشم خود مى دیدند پسران بى گناهشان را سر مى برند، و دخترانشان را به کنیزى مى بردند، از این گذشته خودشان نیز دائماً تحت شکنجه بودند، بردگان، خدمتگزاران و کارگران قبطیان و دار و دسته فرعون محسوب مى شدند.

مهم این است که: قرآن، این جریان را یک آزمایش سخت و عظیم، براى بنى اسرائیل مى شمرد (یکى از معانى «بلاء» آزمایش است) و به راستى تحمل این همه ناملایمات، آزمایش سختى بوده است.

این احتمال نیز وجود دارد که «بلاء» در اینجا به معنى «مجازات» باشد; زیرا بنى اسرائیل پیش از آن، قدرت و نعمت فراوان داشتند، کفران کردند، و خدا آنها را مجازات کرد.

احتمال سومى در تفسیر این جمله نیز از سوى بعضى از مفسران ذکر شده است که «بلاء» به معنى «نعمت» باشد، یعنى نجات از چنگال فرعونیان نعمتى بزرگ براى شما بود.(1)

به هر حال، روز نجات بنى اسرائیل از چنگال فرعونیان یک روز مهم تاریخى بود که قرآن کراراً روى آن تکیه کرده است.(2)

* * *

بردگى دختران در آن روز و امروز

قرآن زنده گذاردن دختران و سر بریدن پسران بنى اسرائیل را عذاب مى خواند، و آزادى از این شکنجه را نعمت خویش مى شمارد.

گویا مى خواهد هشدار دهد که انسان ها بایست سعى کنند آزادى صحیح خویش را به هر قیمت که هست به دست آورند و حفظ نمایند.

چنان که على(علیه السلام) به این مطلب در گفتار خود اشاره مى فرماید:

الْمَوْتُ فِی حَیاتِکُمْ مَقْهُورِینَ وَ الْحَیاةُ فِی مَوْتِکُمْ قاهِرِین: «زنده بودن و زیردست بودن براى شما مرگ است، و مرگ براى شما در راه به دست آوردن آزادى زندگى است».(3)

ولى دنیاى امروز با گذشته این فرق را دارد که در آن زمان فرعون با استبداد مخصوص خود، پسران و مردان را از جمعیت مخالفش مى گرفت، و دختران آنها را آزاد مى گذارد، ولى در دنیاى امروز تحت عناوین دیگرى روح مردانگى در افراد کشته مى شود و دختران به اسارت شهوات افراد آلوده در مى آیند.

اما چرا فرعون، تصمیم به قتل پسران بنى اسرائیل و زنده گذاردن دختران آنها گرفت؟

بعضى از مفسران منشأ این جنایت را خوابى مى دانند که فرعون دید، اما پاسخ صحیح تر آن را در ذیل آیه 4 سوره «قصص» خواهید خواند، و خواهید دانست سبب کشتار فرزندان بنى اسرائیل تنها آن خواب نبوده است بلکه وحشت فرعونیان از نیرومند شدن بنى اسرائیل، و به دست گرفتن حکومت، به این موضوع کمک کرده است.

* * *

1 ـ «بلاء» در اصل به معنى کهنگى و فرسودگى است، سپس به آزمایش کردن «بلاء» گفته شده; زیرا هر چیزى بر اثر آزمایش هاى متعدد حالت کهنگى به خود مى گیرد، به غم و اندوه نیز «بلاء» مى گویند; چرا که جسم و روح انسان را فرسوده مى کند، تکالیف و مسئولیت ها نیز «بلاء» نام دارد; چرا که آنها نیز بر جسم و جان انسان سنگینى دارند، و از آنجا که آزمایش، گاهى با نعمت است و گاهى با مصیبت، این واژه به معنى نعمت و گاه به معنى مصیبت آمده است.

2 ـ براى توضیح بیشتر به جلد ده، صفحه 277 مراجعه فرمائید.

3 ـ «نهج البلاغه»، خطبه 51 ـ «بحار الانوار»، جلد 32، صفحه 443 (با اندکى تفاوت).