تفسیر نمونه

131وَ لاتَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلى ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیاةِ الدُّنْیا لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ وَ رِزْقُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَ أَبْقى

132وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْها لانَسْئَلُکَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُکَ وَ الْعاقِبَةُ لِلتَّقْوى

133وَ قالُوا لَوْ لا یَأْتِینا بِآیَة مِنْ رَبِّهِ أَ وَ لَمْ تَأْتِهِمْ بَیِّنَةُ ما فِی الصُّحُفِ الاْ ُولى

134وَ لَوْ أَنّا أَهْلَکْناهُمْ بِعَذاب مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْ لا أَرْسَلْتَ إِلَیْنا رَسُولاً فَنَتَّبِعَ آیاتِکَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَ نَخْزى

135قُلْ کُلٌّ مُتَرَبِّصٌ فَتَرَبَّصُوا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحابُ الصِّراطِ السَّوِیِّ وَ مَنِ اهْتَدى

ترجمه:

131 ـ و هرگز چشمان خود را به نعمت هاى مادى، که به گروه هائى از آنان داده ایم، میفکن! اینها شکوفه هاى زندگى دنیاست; تا آنان را در آن بیازمائیم; و روزى پروردگارت بهتر و پایدارتر است!

132 ـ خانواده خود را به نماز فرمان ده; و بر انجام آن شکیبا باش! از تو روزى نمى خواهیم; (بلکه) ما به تو روزى مى دهیم; و عاقبت نیک براى تقواست!

133 ـ گفتند: «چرا (پیامبر) معجزه و نشانه اى از سوى پروردگارش براى ما نمى آورد»؟! (بگو:) آیا خبرهاى روشنى که در کتاب هاى (آسمانى) نخستین بوده، براى آنها نیامد؟!

134 ـ اگر ما آنان را پیش از آن (که قرآن نازل شود) با عذابى هلاک مى کردیم، (در قیامت) مى گفتند: «پروردگارا! چرا پیامبرى براى ما نفرستادى تا از آیات تو پیروى کنیم، پیش از آن که ذلیل و رسوا شویم»؟!

135 ـ بگو: «همه (ما و شما) در انتظاریم; (ما در انتظار وعده پیروزى، و شما در انتظار شکست ما!) پس انتظار بکشید! اما به زودى مى دانید چه کسى از اصحاب راه مستقیم، و چه کسى هدایت یافته است!

تفسیر:

در این آیات دستوراتى به پیامبر(صلى الله علیه وآله) داده شده اما منظور از آن عموم مسلمانان، و تکمیلى است براى بحثى که در زمینه «شکیبائى» در آیات گذشته خواندیم.

نخست مى گوید: «هرگز چشم خود را به نعمت هاى مادى که به گروه هائى از آنها (کفار و مخالفان) داده ایم میفکن» (وَ لاتَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلى ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ).

آرى «این نعمت هاى ناپایدار شکوفه هاى زندگى دنیا است» (زَهْرَةَ الْحَیاةِ الدُّنْیا).

شکوفه هائى که زود مى شکفد، پژمرده مى شود، پرپر مى گردد و بر روى زمین مى ریزد، و چند صباحى بیشتر پایدار نمى ماند.

در عین حال «اینها همه، براى آن است که ما آنان را با آن بیازمائیم» (لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ).

اما «آنچه پروردگارت به تو روزى داده بهتر و پایدارتر است» (وَ رِزْقُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَ أَبْقى).

خداوند انواع مواهب و نعمت ها را به تو بخشیده است: ایمان و اسلام، قرآن، آیات الهى، روزى هاى حلال و پاکیزه و سرانجام نعمت هاى جاودان آخرت این روزى ها پایدارند و جاودانى.

* * *

در آیه بعد، براى تلطیف روح پیامبر(صلى الله علیه وآله) و تقویت قلب او مى فرماید: «خانواده خود را به نماز دستور ده، و خود نیز بر انجام آن شکیبا و پر استقامت باش» (وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْها).

چرا که این نماز براى تو و خاندانت، مایه پاکى، صفاى قلب و تقویت روح و دوام یاد خدا است.

بدون شک ظاهر «اهل» در اینجا خاندان پیامبر(صلى الله علیه وآله) به طور کلى است، ولى از آنجا که این سوره در «مکّه» نازل شده، در آن زمان مصداق اهل، «خدیجه و على»(علیهما السلام) بوده اند، و ممکن است بعضى دیگر از نزدیکان پیامبر(صلى الله علیه وآله) را نیز شامل شود، اما با گذشت زمان، دامنه خاندان پیامبر گسترده شد.

آنگاه اضافه مى کند، اگر دستور نماز به تو و خاندانت داده شده است منافع و برکاتش تنها متوجه خود شما است «ما از تو روزى نمى خواهیم بلکه به تو روزى مى دهیم» (لانَسْئَلُکَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُکَ).

این نماز، چیزى بر عظمت پروردگار نمى افزاید، بلکه سرمایه بزرگى براى تکامل شما انسان ها و کلاس عالى تربیت است.

یا به تعبیر دیگر، خداوند همچون پادشاهان و امیران نیست که از ملت خود باج مى گرفتند و زندگى خود و اطرافیان را اداره مى کردند، خداوند از همگان بى نیاز است و همگان به او نیازمند.

این تعبیر، شبیه همان چیزى است که در سوره ذاریات» آیات 56 ـ 58 وارد شده است: وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الاِْنْسَ إِلاّ لِیَعْبُدُونِ * ما أُرِیدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْق وَ ما أُرِیدُ أَنْ یُطْعِمُونِ * إِنَّ اللّهَ هُوَ الرَّزّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِینُ: «من جن و انس را نیافریدم مگر به خاطر این که عبادتم کنند * من از آنها روزى نمى طلبم، و نمى خواهم طعامم دهند * خداوند روزى دهنده همگان است و صاحب قدرت مستحکم».

و به این ترتیب، نتیجه عبادات مستقیماً به خود عبادت کنندگان باز مى گردد.

و در پایان آیه، اضافه مى کند: «عاقبت و سرانجام نیک از آن تقوا است» (وَ الْعاقِبَةُ لِلتَّقْوى).

آنچه باقى مى ماند، و سرانجامش مفید، سازنده و حیات بخش است همان تقوا و پرهیزکارى است، پرهیزکاران سرانجام پیروزند و بى تقوایان محکوم به شکست.

این احتمال، در تفسیر جمله اخیر نیز وجود دارد که: هدف آن تأکید در زمینه روح تقوا و اخلاص در عبادات است; چرا که اساس عبادت همین است، در آیه 37 سوره «حج»، مى خوانیم: لَنْ یَنالَ اللّهَ لُحُومُها وَ لا دِماؤُها وَ لکِنْ یَنالُهُ التَّقْوى مِنْکُمْ: «گوشت هاى حیوانات قربانى و خون هاى آنها به خدا نمى رسد، ولى تقواى شما به او مى رسد».

آنچه به مقام قرب او از اعمال شما واصل مى گردد پوسته و ظاهر آن نیست، بلکه مغز، باطن و اخلاصى که در آن است به مقام قربش راه مى یابد.

* * *

سومین آیه، به یکى از بهانه جوئى هاى کفار اشاره کرده مى گوید: «آنها گفتند: چرا پیامبر معجزه اى از سوى پروردگارش ـ آن چنان که ما مى خواهیم ـ نمى آورد» (وَ قالُوا لَوْ لا یَأْتِینا بِآیَة مِنْ رَبِّهِ).

بلافاصله به آنها پاسخ مى گوید: «آیا خبرهاى روشن اقوام پیشین که در کتب آسمانى گذشته بوده است براى آنها نیامده»؟ (که پى درپى براى آوردن معجزات بهانه جوئى مى کردند و پس از مشاهده معجزات به کفر و انکار ادامه مى دادند و عذاب شدید الهى دامنشان را مى گرفت، آیا نمى دانند اگر اینها نیز همین راه را بپیمایند، همان سرنوشت در انتظارشان است) (أَ وَ لَمْ تَأْتِهِمْ بَیِّنَةُ ما فِی الصُّحُفِ الاْ ُولى).

این احتمال نیز در تفسیر آیه وجود دارد که: منظور از «بَیِّنَه» خود قرآن است که بیانگر حقایق کتب آسمانى گذشته در سطحى عالى تر است، آیه فوق مى گوید: اینها چرا معجزه مى طلبند و بهانه جوئى مى کنند، مگر همین قرآن با این امتیازات بزرگ که حاوى حقایق کتب آسمانى پیشین است براى آنها کافى نیست.

تفسیر دیگرى نیز براى این آیه گفته شده و آن این که: پیامبر اسلام(صلى الله علیه وآله) با این که درس نخوانده آن چنان کتاب روشن و آشکارى آورده که با آنچه در متون کتب آسمانى بوده هماهنگ است، و این خود نشانه بر اعجاز آن مى باشد.

به علاوه صفات پیامبر و کتابش با نشانه هائى که در کتب آسمانى پیشین آمده است، کاملاً تطبیق مى کند، و این دلیل حقانیت او است.(1)

* * *

به هر حال، این بهانه جویان مردمى حق طلب نیستند بلکه دائماً در فکر بهانه گیرى تازه اى مى باشند حتى «اگر ما آنها را قبل از نزول این قرآن، و آمدن پیامبر اسلام مجازات و هلاک مى کردیم، در قیامت مى گفتند: پروردگارا چرا پیامبرى براى ما نفرستادى، تا از آیات تو پیروى کنیم، پیش از آن که ذلیل و رسوا شویم»؟! (وَ لَوْ أَنّا أَهْلَکْناهُمْ بِعَذاب مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْ لا أَرْسَلْتَ إِلَیْنا رَسُولاً فَنَتَّبِعَ آیاتِکَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَ نَخْزى).

ولى اکنون که این پیامبر بزرگ، با این کتاب با عظمت، به سراغ آنها آمده، هر روز سخنى مى گویند و براى فرار از حق، بهانه اى مى تراشند.

* * *

به آنها اخطار کن «و بگو همه ما و شما در انتظاریم» (قُلْ کُلٌّ مُتَرَبِّصٌ).

ما انتظار وعده هاى الهى را در مورد شما داریم، شما هم در انتظار این هستید که مشکلات و مصائب دامان ما را بگیرد.

«اکنون که چنین است در انتظار باشید» (فَتَرَبَّصُوا).

«اما به زودى خواهید دانست چه کسانى اهل راه مستقیم و آئین حقند و چه کسانى به منزلگاه حق، و نعمت جاودان الهى هدایت یافتند» (فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحابُ الصِّراطِ السَّوِیِّ وَ مَنِ اهْتَدى).

و با این جمله قاطع و پرمعنى، گفتگوى خود را با این منکران لجوج و بهانه جو در اینجا پایان مى دهد.

خلاصه از آنجا که این سوره، در «مکّه» نازل شده، و در آن زمان پیامبر(صلى الله علیه وآله) و مسلمانان تحت فشار شدیدى از ناحیه دشمنان قرار داشتند، خداوند در پایان این سوره، به آنها دلدارى مى دهد:

گاه مى گوید: اموال و ثروت هاى آنها که سرمایه زودگذر این دنیا و براى آزمایش و امتحان است، چشم شما را به خود متوجه نکند.

گاه، دستور به نماز و استقامت مى دهد تا نیروى معنوى آنان را در برابر انبوه دشمنان تقویت کنند.

و سرانجام به مسلمانان بشارت مى دهد که: این گروه اگر ایمان نیاورند سرنوشت شوم و تاریکى دارند که باید در انتظار آن باشند.

* * *

پایان سوره طه

20 / جمادى الثانى / 1402

1 ـ تفسیر اول در «مجمع البیان»، و تفسیر دوم در «فى ظلال» و تفسیر سوم را «فخر رازى» در تفسیر «کبیر» خود آورده است، این تفسیرها هر چند متفاوت است، اما تضادى با هم ندارد، مخصوصاً تفسیر دوم و سوم.