تفسیر نمونه

92إِنَّ هذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَ أَنَا رَبُّکُمْ فَاعْبُدُونِ

93وَ تَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَیْنَهُمْ کُلٌّ إِلَیْنا راجِعُونَ

94فَمَنْ یَعْمَلْ مِنَ الصّالِحاتِ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلا کُفْرانَ لِسَعْیِهِ وَ إِنّا لَهُ کاتِبُونَ

ترجمه:

92 ـ این (پیامبران بزرگ و پیروانشان) همه امت واحدى بودند; و من پروردگار شما هستم; پس مرا پرستش کنید!

93 ـ (گروهى از پیروان ناآگاه آنها) کار خود را به تفرقه در میان خود کشاندند; (ولى سرانجام) همگى به سوى ما باز مى گردند!

94 ـ و هر کس چیزى از اعمال شایسته به جا آورد، در حالى که ایمان داشته باشد، کوشش او ناسپاسى نخواهد شد; و ما تمام اعمال او را (براى پاداش) مى نویسیم.

تفسیر:

امت واحده

از آنجا که در آیات گذشته، نام گروهى از پیامبران الهى و همچنین مریم آن بانوى نمونه و بخشى از سرگذشت آنها آمده، در آیات مورد بحث به عنوان یک جمع بندى و نتیجه گیرى کلى چنین مى گوید: «این پیامبران بزرگى که به آنها اشاره شد (و پیروان آنها) امت شما است، امت واحد» که در صورت طرفدارى آنها از حق، لازم است به آنها اقتدا کنید (إِنَّ هذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً واحِدَةً).

برنامه آنها یکى، هدف و مقصد آنها نیز یکى بوده است، هر چند با اختلاف زمان و محیط، داراى ویژگى ها، روش ها و به اصطلاح تاکتیک هاى متفاوت بودند اما همه، در نهایت امر، در یک خط حرکت داشتند، همه آنها در خط توحید و مبارزه با شرک و دعوت مردم جهان به یگانگى و حق و عدالت، گام برمى داشتند.

این یگانگى و وحدت برنامه ها و هدف، به خاطر آن بوده که همه از یک مبدأ سرچشمه مى گرفته، از اراده خداوند واحد یکتا، و لذا بلافاصله مى گوید: «و من پروردگار همه شما هستم، تنها مرا پرستش کنید» (وَ أَنَا رَبُّکُمْ فَاعْبُدُونِ).

در واقع توحید عقیدتى و عملى انبیاء، از توحید منبع وحى سرچشمه مى گیرد و این سخن، شبیه گفتارى است که على(علیه السلام) در وصیتش به فرزندش امام مجتبى(علیه السلام) دارد: وَ اعْلَمْ یا بُنَیَّ أَنَّهُ لَوْ کانَ لِرَبِّکَ شَرِیکٌ لَأَتَتْکَ رُسُلُهُ وَ لَرَأَیْتَ آثارَ مُلْکِهِ وَ سُلْطانِهِ وَ لَعَرَفْتَ أَفْعالَهُ وَ صِفاتِهِ:

«پسرم! بدان اگر پروردگارت شریکى داشت رسولان او نیز به سوى تو مى آمدند، آثار ملک و قدرتش را مى دیدى و افعال و صفاتش را مى شناختى».(1)

«امت» چنان که «راغب» در کتاب «مفردات» مى گوید: به معنى هر گروه و جمعیتى است که جهت مشترکى آنها را به هم پیوند دهد: اشتراک در دین و آئین، و یا زمان و عصر واحد، یا مکان معین، خواه این وحدت، اختیارى بوده باشد و یا بدون اختیار.

بعضى از مفسران، «امت واحده» را در اینجا به معنى «دین واحد» گرفته ـ اند، ولى همان گونه که گفتیم: این تفسیر با ریشه لغوى «امت»، سازگار نیست.

بعضى دیگر نیز گفته اند: منظور از «امت» در این آیه، همه انسان ها در تمام قرون و اعصارند، یعنى اى انسان ها همه شما یک امتید، پروردگار شما یکى است و مقصد نهائى همه شما یک مقصد است.

این تفسیر هر چند مناسب تر از تفسیر گذشته مى باشد ولى با توجه به پیوند این آیه، با آیات قبل، مناسب به نظر نمى رسد، مناسب تر از همه، این است که این جمله اشاره به انبیاء و پیامبرانى بوده باشد که شرح حالشان در آیات گذشته آمده است.

* * *

در آیه بعد، اشاره به انحراف گروه عظیمى از مردم از این اصل واحد توحیدى کرده چنین مى گوید: «آنها کار خود را در میان خود به تفرقه و تجزیه کشاندند» (وَ تَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَیْنَهُمْ).

کارشان به جائى رسید که در برابر هم ایستادند، و هر گروه، گروه دیگرى را لعن و نفرین مى کرد و از او برائت و بیزارى مى جست، به این نیز قناعت نکردند بر روى همدیگر اسلحه کشیدند و خون هاى زیادى را ریختند، و این بود نتیجه انحراف از اصل اساسى توحید و آئین یگانه حق.

جمله «تَقَطَّعُوا» که از ماده «قطع» مى باشد به معنى جدا کردن قطعه هائى از یک موضوع به هم پیوسته است، و با توجه به این که از باب «تفعّل» آمده که به معنى پذیرش مى آید، مفهوم جمله این چنین مى شود: آنها در برابر عوامل تفرقه و نفاق تسلیم شدند، جدائى و بیگانگى از یکدیگر را پذیرا گشتند، به یکپارچگى فطرى و توحیدى خود پایان دادند و در نتیجه گرفتار آن همه شکست، ناکامى و بدبختى شدند.

و در آخر آیه اضافه مى کند: «اما همه آنها سرانجام به سوى ما باز مى گردند» (کُلٌّ إِلَیْنا راجِعُونَ).

این اختلاف که جنبه عارضى دارد، برچیده مى شود و باز در قیامت همگى به سوى وحدت مى روند، در آیات مختلف قرآن، روى این مسأله، زیاد تأکید شده که یکى از ویژگى هاى رستاخیز برچیده شدن اختلافات و سوق به وحدت است:

در آیه 48 سوره «مائده» مى خوانیم: إِلَى اللّهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِیْعاً فَیُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ فِیْهِ تَخْتَلِفُونَ: «بازگشت همه شما به سوى خدا است و شما را از آنچه در آن اختلاف داشتید آگاه مى سازد».

این مضمون در آیات متعددى از قرآن مجید به چشم مى خورد.(2)

و به این ترتیب آفرینش انسان ها از «وحدت» آغاز مى شود و به «وحدت» باز مى گردد.

* * *

در آخرین آیه مورد بحث، نتیجه هماهنگى با «امت واحده» در طریق پرستش پروردگار، و یا انحراف از آن و پیمودن راه تفرقه را چنین بیان مى فرماید: «هر کس چیزى از اعمال صالح را انجام دهد در حالى که ایمان داشته باشد، تلاش و کوشش او مورد ناسپاسى قرار نخواهد گرفت» (فَمَنْ یَعْمَلْ مِنَ الصّالِحاتِ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلا کُفْرانَ لِسَعْیِهِ).

و براى تأکید بیشتر، اضافه مى کند: «و ما اعمال صالح او را قطعاً خواهیم نوشت» (وَ إِنّا لَهُ کاتِبُونَ).

قابل توجه این که: در این آیه، همانند بسیارى دیگر از آیات قرآن ایمان و عمل صالح به عنوان دو رکن اساسى، براى نجات انسان ها ذکر شده، ولى با اضافه کردن کلمه «من» که براى «تبعیض» است این مطلب را بر آن مى افزاید که انجام تمام اعمال صالح نیز شرط نیست، حتى اگر افراد با ایمان، بخشى از اعمال صالح را انجام دهند، باز اهل نجات و سعادتند.

در هر حال این آیه، همانند بسیارى دیگر از آیات قرآن، شرط قبولى اعمال صالح را ایمان مى شمرد.

ذکر جمله «لا کُفْرانَ لِسَعْیِهِ» در مقام بیان پاداش این گونه افراد، تعبیرى است توأم با نهایت لطف، محبت و بزرگوارى; چرا که خداوند در اینجا در مقام تشکر و سپاسگزارى از بندگانش بر مى آید، و از سعى و تلاش آنها تشکر مى کند این تعبیر شبیه تعبیرى است که در آیه 19 سوره «اسراء» آمده است: وَ مَنْ أَرادَ الاْ خِرَةَ وَ سَعى لَها سَعْیها وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأولْئِکَ کانَ سَعْیُهُمْ مَشْکُوراً: «کسى که سراى آخرت را بخواهد و تلاش و کوشش خود را در این راه به خرج دهد در حالى که ایمان داشته باشد، از کوشش او تشکر مى شود».

* * *

1 ـ «نهج البلاغه»، نامه 31.

2 ـ آل عمران ـ 55، انعام ـ 164، نحل ـ 92، حج ـ 69 و...