تفسیر نمونه

104یَوْمَ نَطْوِی السَّماءَ کَطَیِّ السِّجِلِّ لِلْکُتُبِ کَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْق نُعِیدُهُ وَعْداً عَلَیْنا إِنّا کُنّا فاعِلِینَ

ترجمه:

104 ـ در آن روز که آسمان را چون طومارى در هم مى پیچیم، (سپس) همان گونه که آفرینش را آغاز کردیم، آن را بازمى گردانیم; این وعده اى است بر ما، و قطعاً آن را انجام خواهیم داد.

تفسیر:

آن روز که آسمان ها درهم پیچیده مى شود

در آخرین آیه بحث گذشته خواندیم، مؤمنان راستین از فزع اکبر «وحشت بزرگ» غمگین نمى شوند، آیه مورد بحث، توصیفى از آن روز وحشت بزرگ است، و در حقیقت علت عظمت این وحشت را مجسم مى سازد، مى گوید: «این امر، روزى تحقق مى یابد که ما آسمان را درهم مى پیچیم همان گونه که طومار نامه ها درهم پیچیده مى شود»! (یَوْمَ نَطْوِی السَّماءَ کَطَیِّ السِّجِلِّ لِلْکُتُبِ).(1)

در زمان هاى گذشته براى نوشتن نامه ها و همچنین کتاب ها، از اوراق طومار مانند استفاده مى کردند، این طومارها را قبل از نوشتن به هم مى پیچیدند و شخص کاتب تدریجاً آن را از یک طرف مى گشود، و مطالب مورد نظر را روى آن مى نوشت و بعد از پایان کتابت نیز آن را مى پیچیدند و کنار مى گذاشتند و لذا هم نامه ها و هم کتاب هایشان شکل طومار داشت این طومار، «سجل» نامیده مى شد که براى کتابت از آن استفاده شده بود.

در این آیه تشبیه لطیفى نسبت به درنوردیدن طومار عالم هستى در پایان دنیا شده است، در حال حاضر این طومار گشوده است و تمام نقوش و خطوط آن خوانده مى شود و هر یک در جائى قرار دارد، اما هنگامى که فرمان رستاخیز فرا رسد، این طومار عظیم با تمام خطوط و نقوشش، در هم پیچیده خواهد شد.

البته پیچیدن جهان، به معنى فنا و نابودى آن نیست چنان که بعضى پنداشته اند بلکه، به معنى درهم کوبیده شدن و جمع و جور شدن آن است.

به تعبیر دیگر شکل جهان به هم مى خورد، اما مواد آن نابود نمى شود، این حقیقتى است که از تعبیرات مختلف در آیات معاد (مخصوصاً بازگشت انسان از استخوان پوسیده و از قبرها) به خوبى مشاهده مى شود.

سپس اضافه مى کند: «همان گونه که ما در آغاز آن را ایجاد کردیم باز هم برمى گردانیم» و این کار مشکل و سختى در برابر قدرت عظیم ما نیست (کَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْق نُعِیدُهُ).

در حقیقت این تعبیر شبیه تعبیرى است که در آیه 29 سوره «اعراف» آمده است: کَما بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ: «همان گونه که شما را در آغاز ایجاد کرد، باز مى گردید».

و یا همانند: وَ هُوَ الَّذِی یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَیْهِ: «او کسى است که آفرینش را ایجاد کرد سپس آن را بازمى گرداند و این بر او آسان تر است».(2)-(3)

اما این که بعضى از مفسران احتمال داده اند: منظور از این بازگشت، بازگشت به فناء و نیستى، یا به هم پیچیدگى همچون آغاز آفرینش است، بسیار بعید به نظر مى رسد.

و در پایان آیه، مى فرماید: «این وعده اى است که ما داده ایم و قطعاً آن را انجام خواهیم داد» (وَعْداً عَلَیْنا إِنّا کُنّا فاعِلِینَ).(4)-(5)

از بعضى روایات استفاده مى شود: منظور از بازگشت خلق به صورت اول آن است که انسان ها بار دیگر پا برهنه و عریان ـ آن گونه که در آغاز آفرینش بودند ـ بازمى گردند، ولى بدون شک، منظور این نیست که مفهوم آیه منحصر در این معنى باشد، بلکه این یکى از چهره هاى بازگشت آفرینش به صورت نخست است.(6)

* * *

1 ـ «سجل» (بر وزن سطل) به معنى دلو بزرگ است، و «سِجِلّ» (با کسر سین و جیم و تشدید لام) به معنى قطعه سنگ هائى است که روى آن مى نوشتند، سپس به تمام اوراقى که مطالب را روى آن مى نگارند، گفته شده است (مفردات راغب و قاموس).

باید توجه داشت: در ترکیب جمله «کَطَیِّ السِّجِلِّ لِلْکُتُبِ» احتمالاتى داده شده است اما مناسب تر از همه آن است که «طَىّ» که مصدر است به «سِجِلّ» که مفعول آن است اضافه شده و «لام» در «لِلْکُتُبِ» براى اضافه است یا براى بیان علت (دقت کنید).

2 ـ روم، آیه 27.

3 ـ البته همان گونه که در گذشته نیز اشاره کرده ایم، در مورد قدرت بى پایان خداوند مشکل و آسان وجود ندارد، بلکه همه کاملاً یکسان است، بنابراین تعبیرى که در آیه فوق به کار رفته است در واقع از دیدگاه انسان ها است (دقت کنید).

4 ـ «وَعْداً» مفعول فعل «وَعَدْنا» است که در تقدیر مى باشد.

5 ـ این جمله در واقع چند گونه تأکید در بر دارد، واژه «وَعد» پس از آن تعبیر به «عَلَیْنا» (بر ما) و سپس تأکید با «إِنّا» و دیگر استفاده از فعل ماضى در «کُنّا» و همچنین کلمه «فاعِلِیْن».

6 ـ «مجمع البیان»، ذیل آیات مورد بحث.