تفسیر نمونه

کعبه وسیله اقامه امور مردم

در تعقیب آیات گذشته که در زمینه تحریم صید در حال احرام، بحث مى کرد، در این آیه، به اهمیت «مکّه» و اثر آن در سازمان زندگى اجتماعى مسلمان ها اشاره کرده، نخست مى فرماید: «خداوند کعبه، بیت الحرام را وسیله اى براى اقامه امر مردم قرار داده است و ماه حرام و قربانى هاى بى نشان و قربانى هاى نشان دار» (جَعَلَ اللّهُ الْکَعْبَةَ الْبَیْتَ الْحَرامَ قِیاماً لِلنّاسِ وَ الشَّهْرَ الْحَرامَ وَ الْهَدْیَ وَ الْقَلائِدَ).

این خانه مقدس، رمز وحدت مردم و مرکزى براى اجتماع دل ها، و کنگره عظیم براى استحکام پیوندهاى گوناگون مى باشد، و در پرتو این خانه مقدس و مرکزیت و معنویت آن، که از ریشه هاى عمیق تاریخى مایه مى گیرد مى توانند بسیارى از نابسامانى هاى خود را سامان بخشند و کاخ سعادت خود را بر پایه آن استوار سازند، لذا در سوره «آل عمران»، خانه کعبه را نخستین خانه اى که به سود مردم ساخته شده معرفى مى نماید.(1)

حقیقت این است که: با توجه به وسعت معنى «قِیاماً لِلنّاسِ» مسلمانان مى توانند در پناه این خانه و دستور سازنده حج، همه کارهاى خود را سامان بخشند.

و از آنجا که این مراسم باید در محیطى امن و امان از جنگ و کشمکش و نزاع صورت گیرد، اشاره به اثر ماه هاى حرام (ماه هائى که جنگ مطلقاً در آن ممنوع است) در این موضوع کرده، مى فرماید: «وَ الشَّهْرَ الْحَرامَ».(2)

و نیز نظر به این که وجود قربانى هاى بى نشان (هَدْى) و قربانى هاى نشان دار (قَلائِد) که تغذیه مردم را در ایامى که اشتغال به مراسم حج و عمره دارند تأمین کرده و فکر آنها را از این جهت آسوده مى کند، تأثیرى در تکمیل این برنامه دارد به آنها نیز اشاره کرده، مى فرماید: «وَ الْهَدْىَ وَ الْقَلائِدَ».

و از آنجا که مجموع این برنامه ها و قوانین و مقررات حساب شده، درباره صید و همچنین حرم «مکّه» و ماه حرام و غیر اینها حکایت از عمق تدبیر و وسعت علم چنین قانونگزارى مى کند، در پایان آیه چنین مى فرماید: «خداوند این برنامه هاى منظم را به خاطر این قرار داد تا بدانید علم او به اندازه اى وسیع است که آنچه در آسمان ها و زمین است مى داند و از همه چیز ـ مخصوصاً نیازمندى هاى روحى و جسمى بندگانش ـ با خبر است» (ذلِکَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللّهَ یَعْلَمُ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الأَرْضِ وَ أَنَّ اللّهَ بِکُلِّ شَیْء عَلیمٌ).

با توجه به آنچه در بالا گفتیم، پیوند آغاز و انجام آیه روشن مى شود; چرا که این دستورات عمیق تشریعى را کسى مى تواند، تنظیم کند که از عمق قوانین تکوینى آگاه و با خبر باشد، تا کسى از تمام جزئیات زمین و آسمان و آنچه به حکم آفرینش در روح و جسم انسان قرار دارد آگاه نباشد، نمى تواند چنین احکامى را پیش بینى کند; زیرا قانونى صحیح و سازنده است که هماهنگ با قانون خلقت و فطرت باشد.

* * *

سپس در آیه بعد، براى تأکید دستورات گذشته و تشویق مردم به انجام آنها و تهدید مخالفان و معصیت کاران مى فرماید: «بدانید خدا شدید العقاب و نیز غفور و رحیم است» (اعْلَمُوا أَنَّ اللّهَ شَدیدُ الْعِقابِ وَ أَنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحیمٌ).

و این که مى بینیم در آیه فوق، «شَدِیدُ الْعِقاب» بر «غَفُورٌ رَحِیْمٌ» مقدم داشته شده، شاید اشاره به این است که: مجازات خداوند را با تمام شدتى که دارد مى توان با آب توبه شست و مشمول مغفرت و رحمت خدا گشت.

* * *

و در سومین آیه، باز براى تأکید بیشتر مى فرماید: مسئول اعمال شما خودتان هستید «و پیامبر(صلى الله علیه وآله) مسئولیتى جز ابلاغ رسالت و رساندن دستورات خدا ندارد» (ما عَلَى الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاغُ).

و در عین حال «خداوند از نیّات شما، و از کارهاى آشکار و پنهانى همگى آگاه و با خبر است» (وَ اللّهُ یَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَ ما تَکْتُمُونَ).

* * *

نکته:

اهمیت کعبه

کعبه که در این آیات، و آیات گذشته دو بار نام آن به میان آمده، در اصل از ماده «کعب» به معنى برآمدگى پشت پا است، سپس به هر نوع بلندى و برآمدگى اطلاق شده.

و اگر به «مکعب» نیز مکعب گفته مى شود به خاطر آن است که از چهار طرف داراى برآمدگى است و این که به زنانى که تازه سینه آنها برجستگى پیدا کرده «کاعب» (جمع آن کواعب) گفته مى شود نیز به همین جهت است.

به هر حال، این کلمه (کعبه) هم اشاره به بلندى ظاهرى خانه خدا است و هم رمزى از عظمت و بلندى مقام آن مى باشد.

کعبه تاریخچه بسیار طولانى و پر حادثه اى دارد و تمام این حوادث از عظمت و اهمیت آن سرچشمه مى گیرد.

اهمیت کعبه به اندازه اى است که ویران کردن آن در روایات اسلامى در ردیف قتل پیامبر و امام قرار گرفته.(3)

نگاه کردن به آن، عبادت، و طواف گرد آن از بهترین اعمال است، حتى در روایتى از امام باقر(علیه السلام) مى خوانیم: لایَنْبَغِی لاَِحَد أَنْ یَرْفَعَ بِنائَهُ فَوْقَ الْکَعْبَةِ: «شایسته نیست کسى خانه خود را برتر از کعبه بسازد».(4)

ولى باید توجه داشت: اهمیت و احترام کعبه هرگز به خاطر ساختمان آن نیست; زیرا به گفته امیر مؤمنان على(علیه السلام) در «نهج البلاغه» در خطبه «قاصعه»:

«خداوند خانه خود را در یکى از سرزمین هاى خشک و سوزان و میان کوه هاى خشن قرار داده است و دستور داده از مصالح بسیار ساده اى آن را بنا کنند، از سنگ هاى عادى و معمولى».(5)

ولى از آنجا که خانه کعبه قدیمى ترین و پرسابقه ترین مرکز توحید و پرستش خدا است و نقطه تمرکزى براى توجه ملت ها و اقوام مختلف است، در پیشگاه خدا این همه اهمیت یافته است.

* * *

1 ـ آل عمران، آیه 96.

2 ـ درباره ماه هاى حرام در جلد دوم، ذیل آیه 194 سوره «بقره» بحث شد.

3 ـ «وسائل الشیعه»، جلد 4، صفحه 299 و جلد 20، صفحه 318، چاپ آل البیت ـ «مستدرک»، جلد 3، صفحه 179 و جلد 9، صفحه 344 و جلد 14، صفحه 336، چاپ آل البیت ـ «بحار الانوار»، جلد 27، صفحه 239 و جلد 76، صفحه 20 و جلد 96، صفحه 57 ـ «عوالى اللئالى»، جلد 3، صفحه 545، انتشارات سیّد الشهداء قم، 1405 هـ ق ـ «نور الثقلین»، جلد 1، صفحه 324، مؤسسه اسماعیلیان، طبع چهارم، 1412 هـ ق.

4 ـ «سفینة البحار»، جلد 2، صفحه 482 ـ «کافى»، جلد 4، صفحه 230، دار الکتب الاسلامیة ـ «تهذیب»، جلد 5، صفحات 420، 448 و 463، دار الکتب الاسلامیة ـ «وسائل الشیعه»، جلد 13، صفحات 233، 235 و 236، چاپ آل البیت ـ «بحار الانوار»، جلد 96، صفحات 60 و 81 ـ «علل الشرایع»، جلد 2، صفحه 446، انتشارات مکتبة الداورى، قم.

5 ـ «نهج البلاغه»، خطبه 192 (خطبه قاصعه).