تفسیر نمونه

119یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَ کُونُوا مَعَ الصّادِقینَ

ترجمه:

119 ـ اى کسانى که ایمان آورده اید! از (مخالفت فرمان) خدا بپرهیزید، و با صادقان باشید!

تفسیر:

با صادقان باشید

در آیات گذشته، سخن درباره گروهى از متخلفان در میان بود، متخلفانى که عهد و پیمان خود را با خدا و پیامبر(صلى الله علیه وآله)شکسته، و عملاً اظهارات خود در مورد ایمان به خدا و روز جزا را تکذیب نموده بودند، و دیدیم که چگونه مسلمانان با قطع رابطه خود از آنها تنبیهشان کردند!

اما در آیه مورد بحث، اشاره به نقطه مقابل آنها کرده، دستور مى دهد رابطه خود را با راستگویان، و آنها که بر سر پیمان خود ایستاده اند محکم بدارند.

نخست مى فرماید: «اى کسانى که ایمان آورده اید! از مخالفت فرمان خدا بپرهیزید» (یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ).

و براى این که بتوانند راه پر پیچ و خم تقوا را بدون اشتباه و انحراف بپیمایند، اضافه مى کند: «با صادقان باشید» (وَ کُونُوا مَعَ الصّادِقینَ).

در این که منظور از «صادِقِین» چه کسانى است، مفسران احتمالات گوناگونى داده اند.

ولى اگر بخواهیم راه را نزدیک کنیم، باید به خود قرآن مراجعه کنیم، که در آیات متعددى «صادِقِین» را تفسیر کرده است.

در سوره «بقره» مى خوانیم: لَیْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ لکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الآْخِرِ وَ الْمَلائِکَةِ وَ الْکِتابِ وَ النَّبِیِّینَ وَ آتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ ذَوِی الْقُرْبى وَ الْیَتامى وَ الْمَساکینَ وَ ابْنَ السَّبیلِ وَ السّائِلینَ وَ فِی الرِّقابِ وَ أَقامَ الصَّلاةَ وَ آتَى الزَّکاةَ وَ الْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا وَ الصّابِرینَ فِی الْبَأْساءِ وَ الضَّرّاءِ وَ حینَ الْبَأْسِ أُولئِکَ الَّذینَ صَدَقُوا وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُتَّقُون:

«نیکى، این نیست که (به هنگام نماز،) روى خود را به سوى مشرق و (یا) مغرب کنید; (و تمام گفتگوى شما، درباره قبله و تغییر آن باشد;) بلکه نیکى (و نیکوکار) کسى است که به خدا و روز رستاخیز و فرشتگان و کتاب (آسمانى) و پیامبران، ایمان آورده; و مال (خود) را، با همه علاقه اى که به آن دارد، به خویشاوندان و یتیمان و مسکینان و واماندگان در راه و سائلان و بردگان، انفاق مى کند; نماز را بر پا مى دارد و زکات را مى پردازد; و (همچنین) کسانى که به عهد خود ـ به هنگامى که عهد بستند ـ وفا مى کنند; و در برابر محرومیت ها و بیمارى ها و در میدان جنگ، استقامت به خرج مى دهند; اینها کسانى هستند که راست مى گویند; (و گفتارشان با اعتقادشان هماهنگ است;) و اینها هستند پرهیزگاران»!(1)

در این آیه، پس از آن که مسلمانان را از گفتگوهاى اضافى درباره مسأله تغییر «قبله» نهى مى کند، حقیقت نیکوکارى را براى آنها چنین تفسیر مى کند:

«ایمان به خدا و روز رستاخیز و فرشتگان و کتب آسمانى و پیامبران، سپس انفاق در راه خدا، به نیازمندان و محرومان، و بر پا داشتن نماز، و پرداختن زکات، و وفاى به عهد، و استقامت در برابر مشکلات به هنگام جهاد.

و پس از ذکر همه اینها مى گوید: «کسانى که این صفات را دارا باشند، صادقان و پرهیزگارانند».

و به این ترتیب، صادق کسى است که: داراى ایمان به تمام مقدسات، و به دنبال آن عمل در تمام زمینه ها باشد.

و در سوره «حجرات» مى خوانیم: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذینَ آمَنُوا بِاللّهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ یَرْتابُوا وَ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فی سَبیلِ اللّهِ أُولئِکَ هُمُ الصّادِقُون:

«مؤمنان تنها کسانى هستند که ایمان به خدا و پیامبرش آورده، سپس شک و تردیدى به خود راه نداده اند، (و علاوه بر این) با اموال و جان هاى خود در راه خدا جهاد کردند، اینها صادقان هستند».(2)

این آیه نیز «صدق» را، مجموعه اى از ایمان و عمل که در آن هیچ گونه تردید و تخلّفى نباشد معرفى مى کند.

و در سوره «حشر» مى خوانیم: لِلْفُقَراءِ الْمُهاجِرینَ الَّذینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیارِهِمْ وَ أَمْوالِهِمْ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللّهِ وَ رِضْواناً وَ یَنْصُرُونَ اللّهَ وَ رَسُولَهُ أُولئِکَ هُمُ الصّادِقُون:

«این اموال براى فقیران مهاجرى است که از خانه و کاشانه و اموال خود بیرون رانده شدند در حالى که فضل الهى و رضاى او را مى طلبند و خدا و رسولش را یارى مى کنند; و آنها راستگویانند».(3)

در این آیه، مؤمنان محرومى که على رغم همه مشکلات، استقامت به خرج دادند، و از خانه و اموال خود بیرون رانده شدند، و جز رضاى خدا و یارى پیامبر(صلى الله علیه وآله)هدفى نداشتند، به عنوان صادقان معرفى شده اند.

از مجموع این آیات نتیجه مى گیریم: «صادِقِین» آنهائى هستند که، تعهدات خود را در برابر ایمان به پروردگار به خوبى انجام مى دهند، نه تردیدى به خود راه مى دهند، نه عقب نشینى مى کنند و نه از انبوه مشکلات مى هراسند، بلکه با انواع فداکارى ها، صدق ایمان خود را ثابت مى کنند.

شک نیست که این صفات مراتبى دارد.

بعضى ممکن است در قله آن قرار گرفته باشند، که ما نام آنها را معصومان مى گذاریم.

و بعضى در مراحل پائین تر.

* * *

نکته ها:

1 ـ آیا منظور از «صادِقِین»، تنها معصومانند؟

گر چه مفهوم «صادِقِین» همان گونه که در بالا ذکر کردیم، مفهوم وسیعى است، ولى از روایات بسیارى استفاده مى شود که: منظور از این مفهوم در اینجا، تنها معصومین هستند.

«سلیم بن قیس هلالى» چنین نقل مى کند: روزى امیر مؤمنان(علیه السلام) با جمعى از مسلمانان گفتگو داشت، از جمله فرمود: شما را به خدا سوگند مى دهم، آیا مى دانید: هنگامى که خدا آیه «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللّهَ وَ کُونُوا مَعَ الصّادِقینَ» را نازل کرد و سلمان گفت: اى رسول خدا(صلى الله علیه وآله) منظور از آن عام است یا خاص؟!

پیامبر(صلى الله علیه وآله)فرمود: مأمورین به این دستور، همه مؤمنانند، و اما عنوان صادقین مخصوص برادرم على(علیه السلام)، و اوصیاء بعد از او تا روز قیامت است؟

هنگامى که على(علیه السلام) این سؤال را کرد، حاضران گفتند: آرى این سخن را از پیامبر(صلى الله علیه وآله)شنیدیم.(4)

«نافع»، از «عبداللّه بن عمر»، در تفسیر آیه چنین نقل مى کند: خداوند نخست به مسلمانان دستور داد که از خدا بترسند، سپس فرمود: کُونُوا مَعَ الصّادِقینَ یعنى: مَعَ مُحَمَّد وَ أَهْلِ بَیْتِه «با پیامبر اسلام(صلى الله علیه وآله) و خاندانش».(5)

گر چه بعضى از مفسران اهل تسنن، مانند نویسنده «المنار»، ذیلِ روایتِ فوق را به این صورت نقل کرده اند: «مَعَ مُحَمَّد وَ أَصْحابِهِ».(6)

ولى با توجه به این که مفهوم آیه عام است، و هر زمانى را شامل مى شود، و مى دانیم صحابه پیامبر(صلى الله علیه وآله)در زمان محدودى بودند، عبارتى که در کتب «شیعه» از «عبداللّه بن عمر» نقل شده صحیح تر به نظر مى رسد.

نویسنده تفسیر «برهان»، نظیر این مضمون را از طرق اهل تسنن نقل کرده و مى گوید: «موفق بن احمد»، به اسناد خود، از «ابن عباس» در ذیل آیه فوق چنین نقل کرده: هُوَ عَلِىُّ بْنِ أَبِى طالِب «او على بن ابى طالب است».(7)

سپس مى گوید: همین مطلب را «عبد الرزاق» در کتاب «رموز الکنوز» نیز

آورده است.

اما مسأله مهم تر این است که: در آیه فوق دو دستور داده شده: نخست دستور به تقوا و سپس دستور به همراه بودن با صادقین.

اگر مفهوم «صادِقِین» در آیه عام باشد، و همه مؤمنان راستین و با استقامت را شامل گردد، باید گفته شود: وَ کُونُوا مِنَ الصّادِقِین، «از صادقین باشید»، نه با صادقین باشید (دقت کنید).

این خود قرینه روشنى است که: «صادِقِین» در آیه، به معنى گروه خاصى است.

از سوى دیگر، منظور از همراه بودن، این نیست که انسان همنشین آنها باشد، بلکه بدون شک، منظور آن است که همگام آنها باشد.

آیا اگر کسى معصوم نباشد، ممکن است بدون قید و شرط، دستور پیروى و همگامى با او صادر شود؟

آیا این خود دلیل بر آن نیست، که این گروه تنها معصومانند؟!

بنابراین، آنچه را از روایات استفاده کردیم، با دقت و تأمل از خود آیه نیز مى توان استفاده کرد.

جالب توجه این که: مفسر معروف «فخر رازى»، که به تعصب و تشکیک معروف است، این حقیقت را پذیرفته (هر چند غالب مفسران اهل تسنن، با سکوت از این مسأله گذشته اند!).

او مى گوید: «خداوند مؤمنان را به همراه بودن با صادقین دستور داده، بنابراین آیه دلالت بر این دارد: آنها که جائز الخطا هستند، باید به کسى اقتدا کنند که معصوم است، تا در پرتو او از خطا مصون بمانند، و این معنى در هر زمانى خواهد بود، و هیچ دلیلى بر اختصاص آن به عصر پیامبر(صلى الله علیه وآله)نداریم».

ولى بعداً اضافه مى کند: «قبول داریم که مفهوم آیه این است، و در هر زمانى باید معصومى باشد، اما ما این معصوم را مجموع امت مى دانیم نه یک فرد!، و به تعبیر دیگر: این آیه دلیل بر حجیت اجماع مؤمنین، و عدم خطاى مجموع امت است».(8)

به این ترتیب، «فخر رازى» نیمى از راه را به خوبى پیموده، اما در نیمه دوم گرفتار اشتباه شده است، اگر او به یک نکته که در متن آیه است توجه مى کرد، نیمه دوم راه را نیز به طور صحیح مى پیمود، و آن این که:

اگر منظور از صادقان مجموع امت باشد، خود این گروه که مأمور همراهى صادقان شده اند نیز جزء آن مجموع اند، و در واقع همراه، جزئى از پیشوا مى شود، و اتحاد تابع و متبوع خواهد شد، در حالى که ظاهر آیه این است: پیروان از پیشوایان، و تابعان از متبوعان جدا هستند (دقت کنید).

نتیجه این که: آیه فوق، از آیاتى است، که دلالت بر وجود معصوم در هر عصر و زمان مى کند.

* * *

2 ـ «صادِقِین» جمع است

تنها سؤالى که باقى مى ماند این است که: «صادِقِین» جمع است، و بنابراین باید در هر عصرى معصومان متعدد باشند.

پاسخ این سؤال نیز روشن است، و آن این که: مخاطب تنها اهل یک عصر نیستند، بلکه آیه تمام اعصار و قرون را مخاطب ساخته، و مسلّم است مجموع مخاطبین همه اعصار، با جمعى از صادقین خواهند بود.

و به تعبیر دیگر: چون در هر عصرى معصومى وجود دارد، هنگامى که همه قرون و اعصار را مورد توجه قرار دهیم، سخن از جمع معصومان به میان خواهد آمد، نه از یک فرد.

شاهد گویاى این موضوع آن است که: در عصر پیامبر(صلى الله علیه وآله)، جز او کسى که واجب الاطاعة باشد وجود نداشت، و در عین حال، آیه به طور مسلّم شامل مؤمنان زمان او مى شود.

بنابراین، مى فهمیم منظور، جمع در یک زمان نیست، بلکه جمع در مجموعه زمان هاست.

* * *

1 ـ بقره، آیه 177.

2 ـ حجرات، آیه 15.

3 ـ حشر، آیه 8.

4 ـ تفسیر «برهان»، جلد 2، صفحه 170 ـ «بحار الانوار»، جلد 31، صفحات 413 و 414، و جلد 33، صفحه 149، و جلد 35، صفحه 411 (نقل از خود پیامبر(صلى الله علیه وآله)) ـ تفسیر «نور الثقلین»، جلد 2، صفحه 280 (مؤسسه اسماعیلیان، طبع چهارم، 1412 هـ .ق).

5 ـ تفسیر «برهان»، جلد 2، صفحه 170 ـ «شواهد التنزیل»، جلد 1، صفحه 345 (مؤسسه چاپ و نشر، 1411 هـ .ق) ـ «مناقب آل ابى طالب ابن شهر آشوب»، جلد 2، صفحه 281 (چاپخانه محمّد کاظم حیدرى و چاپخانه حیدریه نجف، 1376 هـ .ق) ـ «بحار الانوار»، جلد 24، صفحه 33 و...

6 ـ «بحار الانوار»، جلد 35، صفحات 417 و 418 ـ «مجمع البیان»، ذیل آیه مورد بحث ـ «درّ المنثور»، جلد 3، صفحه 289 (دار المعرفة، طبع اول، چاپخانه الفتح، جدّه، 1365 هـ .ق).

7 ـ تفسیر «برهان»، جلد 2، صفحه 170 ـ «بحار الانوار»، جلد 35، صفحه 411 ـ «المناقب الموفق ابن احمد خوارزمى»، صفحه 280 (انتشارات جامعه مدرسین).

8 ـ تفسیر «فخر رازى»، جلد 16، صفحات 220 و 221، ذیل آیه مورد بحث.