تفسیر نمونه

6فَلَعَلَّکَ باخِعٌ نَفْسَکَ عَلى آثارِهِمْ إِنْ لَمْ یُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَدِیثِ أَسَفاً

7إِنّا جَعَلْنا ما عَلَى الاْ َرْضِ زِینَةً لَها لِنَبْلُوَهُمْ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً

8وَ إِنّا لَجاعِلُونَ ما عَلَیْها صَعِیداً جُرُزاً

ترجمه:

6 ـ گوئى مى خواهى به خاطر اعمال آنان، خود را از غم و اندوه هلاک کنى، اگر به این گفتار ایمان نیاورند!

7 ـ ما آنچه را روى زمین است زینت آن قرار دادیم، تا آنها را بیازمائیم که کدامینشان بهتر عمل مى کنند!

8 ـ (ولى این زیورها پایدار نیست،) و ما (سرانجام) قشر روى زمین را خاک بى گیاهى قرار مى دهیم!

تفسیر:

غصه مخور، جهان میدان آزمایش است

از آنجا که در آیات گذشته، سخن از رسالت و رهبرى پیامبر(صلى الله علیه وآله) بود، در نخستین آیه مورد بحث، به یکى از مهم ترین شرائط رهبرى که همان دلسوزى نسبت به امت است، اشاره کرده، مى گوید: «گوئى تو مى خواهى جان خود را بر باد دهى و خویشتن را از شدت اندوه، هلاک کنى که: چرا آنها به این کتاب آسمانى ایمان نمى آورند»؟ (فَلَعَلَّکَ باخِعٌ نَفْسَکَ عَلى آثارِهِمْ إِنْ لَمْ یُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَدِیثِ أَسَفاً).

* * *

چند نکته:

1 ـ «باخِع» از ماده «بخع» (بر وزن نخل) به معنى هلاک کردن خویشتن از شدت غم و اندوه و به تعبیر دیگر «دق مرگ نمودن» است.

2 ـ کلمه «أَسَفاً» که شدت غم و اندوه را مى رساند، تأکیدى است بر این موضوع.

3 ـ «آثار» جمع «اثر» در اصل، به معنى جاى پا است، ولى، به هر علامتى که از چیزى باقى مى ماند «اثر» گفته مى شود.

انتخاب این تعبیر، در آیات فوق، اشاره به نکته لطیفى است، و آن این که: گاهى انسان از جائى مى رود، چون ماجرا تازه است آثار او باقى مى ماند، ولى هنگامى که طول کشید، آثار هم محو مى شود، یعنى تو آن قدر از عدم ایمان آنها ناراحتى که حتى پیش از محو شدن آثار آنها، مى خواهى خود را از غصه هلاک کنى.

این احتمال نیز وجود دارد که: منظور از آثار، اعمال و رفتار آنها بوده باشد.

4 ـ تعبیر به «حدیث»، در مورد قرآن، اشاره به نوآورى هاى این کتاب بزرگ آسمانى است، یعنى آنها حداقل این مقدار، به خود زحمت نمى دادند که این کتاب تازه را با محتواى جدیدى که داشت، مورد بررسى قرار دهند، و این دلیل بر نهایت بى خبرى است که انسان از کنار چنین موضوع مهم تازه اى بى تفاوت بگذرد.

5 ـ دلسوزى فوق العاده رهبران الهى

از آیات قرآن و تواریخ، به خوبى استفاده مى شود: رهبران الهى بیش از آنچه تصور شود، از گمراهى مردم رنج مى بردند، به ایمان آنها عشق مىورزیدند، از این که: مى دیدند تشنه کامانى در کنار چشمه آب زلال نشسته اند و از تشنگى فریاد مى کشند، ناراحت بودند، اشک مى ریختند، دعا مى کردند، شب و روز تلاش و کوشش داشتند، در نهان و آشکار تبلیغ مى کردند، در خلوت و اجتماع فریاد مى زدند، و از این که: مردم راه روشن و راست را گذارده، به بى راهه مى رفتند، غصه مى خوردند، غصه اى جانکاه که گاهى آنها را تا سرحد مرگ پیش مى برد!

و راستى تا چنین نباشد «رهبرى» در مفهوم عمیقش پیاده نخواهد شد!

گاه این حالت اندوه به قدرى شدید مى شد که جان پیامبر(صلى الله علیه وآله) به خطر مى افتاد، و خدا او را دلدارى مى داد.

در سوره «شعراء» آیات 3 و 4 مى خوانیم: لَعَلَّکَ باخِعٌ نَفْسَکَ أَلاّ یَکُونُوا مُؤْمِنِینَ * إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَیْهِمْ مِنَ السَّماءِ آیَةً فَظَلَّتْ أَعْناقُهُمْ لَها خاضِعِینَ:

«گوئى مى خواهى خود را هلاک کنى که چرا اینها ایمان نمى آورند؟ * غم مخور، ما آنها را آزاد قرار داده ایم و اگر بخواهیم آیه اى از آسمان فرو مى فرستیم که گردن هایشان بى اختیار در برابر آن فرود آید».

* * *

آیه بعد، ترسیمى از وضع این جهان، به عنوان یک میدان آزمایش براى انسان ها، و توضیحى براى خط سیر انسان در این مسیر است.

نخست مى گوید: «ما آنچه را روى زمین است زینت آن قرار دادیم» (إِنّا جَعَلْنا ما عَلَى الاْ َرْضِ زِینَةً لَها).

جهانى پر زرق و برق ساختیم، که هر گوشه اى از آن دل مى برد، دیدگان را به خود مشغول مى دارد، و انگیزه هاى مختلف را در درون آدمى بیدار مى کند، تا در کشاکش این انگیزه ها، درخشش این زرق و برق ها و چهره هاى دل انگیز و دلربا، انسان بر کرسى آزمایش قرار گیرد، و میزان قدرت ایمان، نیروى اراده و معنویت و فضیلت خود را به نمایش بگذارد.

لذا بلافاصله اضافه مى کند: «تا آنها را بیازمائیم کدامینشان بهتر عمل مى کنند»؟ (لِنَبْلُوَهُمْ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً).

بعضى از مفسرین خواسته اند: مفهوم «ما عَلَى الاْ َرْضِ» را محدود به «علماء» و یا خصوص «مردان» کنند و بگویند: زینت زمین اینها هستند، در صورتى که این کلمه مفهوم وسیعى دارد که: همه موجودات روى زمین را شامل مى شود.

جالب این که: تعبیر به «أَحْسَنُ عَمَلاً» شده، نه «أَکْثَرُ عَمَلاً»، اشاره به این که: آنچه در پیشگاه خدا ارزش دارد، حسن عمل و کیفیت عالى آن است، نه فزونى، کثرت، کمیّت و تعداد آن.

به هر حال، این هشدارى است به همه انسان ها و همه مسلمان ها که در این میدان آزمایش الهى، فریب زرق و برق ها را نخورند.

و به جاى آن که به این مظاهر فریبنده دلبستگى پیدا کنند، به حسن عمل بیندیشند.

* * *

سپس مى گوید: اینها پایدار نیست و سرانجام محو و نابود خواهد شد، ما همه آنچه را روى زمین است، از میان خواهیم برد «و صفحه زمین را، خاک بى گیاهى قرار خواهیم داد» (وَ إِنّا لَجاعِلُونَ ما عَلَیْها صَعِیداً جُرُزاً).

«صَعِید» از ماده «صعود» در اینجا به معنى صفحه روى زمین است، صفحه اى که در آن خاک، کاملاً نمایان باشد.

و «جُرُز» به معنى زمینى است که گیاهى در آن نمى روید گوئى گیاهان خود را مى خورد، و به تعبیر دیگر «جُرُز» به سرزمینى گفته میشود که: به خاطر خشکسالى و کمى باران، تمام گیاهانش از میان بروند.

آرى، این منظره زیبا و دل انگیزى را که در فصل بهار، در دامان صحرا و کوهسار مى بینیم: گل ها مى خندند، گیاهان مى رقصند، برگ ها نجوا مى کنند، و جویبارها زمزمه شادى سر داده اند، به همین حال باقى نمى ماند، فصل خزان فرا مى رسد، شاخه ها عریان، جویبارها خاموش، غنچه ها خشکیده، برگ ها پژمرده، و آواى حیات به خاموشى مى گراید.

زندگى پر زرق و برق انسان ها نیز همین گونه است، این کاخ هاى سر به آسمان کشیده، این لباس هاى رنگارنگ، این نعمت هاى گوناگون، این انسان هاى آماده به خدمت، و این پست ها و مقام ها و مانند آن، نیز جاودانى نیستند، روزى فرا مى رسد که: جز یک قبرستان خشک و خاموش از این جامعه ها بیش باقى نمى ماند و این درس بزرگ عبرتى است.

* * *