تفسیر نمونه

65فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا آتَیْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَ عَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنّا عِلْماً

66قالَ لَهُ مُوسى هَلْ أَتَّبِعُکَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمّا عُلِّمْتَ رُشْداً

67قالَ إِنَّکَ لَنْ تَسْتَطِیعَ مَعِیَ صَبْراً

68وَ کَیْفَ تَصْبِرُ عَلى ما لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً

69قالَ سَتَجِدُنِی إِنْ شاءَ اللّهُ صابِراً وَ لاأَعْصِی لَکَ أَمْراً

70قالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِی فَلا تَسْئَلْنِی عَنْ شَیْء حَتّى أُحْدِثَ لَکَ مِنْهُ ذِکْراً

ترجمه:

65 ـ (در آنجا) بنده اى از بندگان ما را یافتند که رحمت (و موهبت عظیمى) از سوى خود به او داده، و علم فراوانى از نزد خود به او آموخته بودیم.

66 ـ موسى به او گفت: «آیا از تو پیروى کنم تا از آنچه به تو تعلیم داده شده و مایه رشد و صلاح است، به من بیاموزى»؟

67 ـ گفت: «تو هرگز نمى توانى با من شکیبائى کنى!

68 ـ و چگونه مى توانى در برابر چیزى که از رموزش آگاه نیستى شکیبا باشى»؟!

69 ـ (موسى) گفت: «به خواست خدا مرا شکیبا خواهى یافت; و در هیچ کارى مخالفت فرمان تو نخواهم کرد»!

70 ـ (خضر) گفت: «پس اگر مى خواهى به دنبال من بیائى، از هیچ چیز مپرس تا خودم (به موقع) آن را براى تو بازگو کنم».

تفسیر:

دیدار معلم بزرگ

هنگامى که موسى(علیه السلام) و یار همسفرش، به جاى اول، یعنى در کنار صخره و نزدیک «مجمع البحرین» بازگشتند: «ناگهان بنده اى از بندگان ما را یافتند که او را مشمول رحمت خود ساخته، و علم و دانش قابل ملاحظه اى تعلیمش کرده بودیم» (فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا آتَیْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَ عَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنّا عِلْماً).

تعبیر به «وَجَدا» نشان مى دهد: آنها در جستجوى همین مرد عالم بودند و سرانجام گمشده خود را یافتند.

و تعبیر به «عَبْداً مِنْ عِبادِنا...» (بنده اى از بندگان ما) نشان مى دهد: برترین افتخار یک انسان آن است که: بنده راستین خدا باشد، و این مقام عبودیت است که انسان را مشمول رحمت الهى مى سازد، و دریچه هاى علوم را به قلبش مى گشاید.

تعبیر به «مِنْ لَدُنّا» نیز، نشان مى دهد: علم آن عالم، یک علم عادى نبود بلکه، آگاهى از قسمتى از اسرار این جهان، و رموز حوادثى که تنها خدا مى داند بوده است.

تعبیر به «عِلْماً» که نکره است، و در این گونه موارد، معمولاً براى تعظیم مى آید، نشان مى دهد: آن مرد عالم بهره قابل ملاحظه اى از این علم یافته بود.

در این که: منظور از «رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا» در آیه فوق، چیست مفسران تفسیرهاى مختلفى ذکر کرده اند:

بعضى آن را به مقام نبوت، و بعضى به عمر طولانى تفسیر کرده اند، ولى این احتمال نیز وجود دارد که: منظور، استعداد شایان و روح وسیع و شرح صدرى است که خدا به آن مرد داده بود، تا پذیراى علم الهى گردد.

در این که: این مرد عالم، نامش «خضر» بوده، و این که: او پیامبر بوده یا نه، در «نکته ها» بحث خواهیم کرد.

* * *

در این هنگام، موسى(علیه السلام) با نهایت ادب، و به صورت استفهام به آن مرد عالم چنین «گفت: آیا من اجازه دارم از تو پیروى کنم تا از آنچه به تو تعلیم داده شده، و مایه رشد و صلاح است، به من بیاموزى»؟ (قالَ لَهُ مُوسى هَلْ أَتَّبِعُکَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمّا عُلِّمْتَ رُشْداً).

از تعبیر «رُشْداً» چنین استفاده مى شود: علم هدف نیست، بلکه براى راه یافتن به مقصود، و رسیدن به خیر و صلاح مى باشد، چنین علمى ارزشمند است و باید از استاد آموخت و مایه افتخار است.

* * *

ولى با کمال تعجب، آن مرد عالم به موسى(علیه السلام) «گفت: تو هرگز توانائى ندارى با من شکیبائى کنى» (قالَ إِنَّکَ لَنْ تَسْتَطِیعَ مَعِیَ صَبْراً).

* * *

و بلا فاصله، دلیل آن را بیان کرده گفت: «تو چگونه مى توانى در برابر چیزى که از رموزش آگاه نیستى، شکیبا باشى»؟! (وَ کَیْفَ تَصْبِرُ عَلى ما لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً).

همان گونه که: بعداً خواهیم دید، این مرد عالم به ابوابى از علوم احاطه داشته، که: مربوط به اسرار باطن و عمق حوادث و پدیده ها بوده، در حالى که موسى(علیه السلام) نه مأمور به باطن بود، و نه از آن آگاهى چندانى داشت.

و در چنین مواردى، بسیار مى شود: چهره ظاهر حوادث، با آنچه در باطن و درون آنها است، متفاوت است; چه بسا ظاهر آن بسیار زننده، و یا ابلهانه است، در حالى که در باطن بسیار مقدس، حساب شده، و منطقى است.

در چنین موردى آن کس که ظاهر را مى بیند، عنان صبر و اختیار را از کف مى دهد، و به اعتراض، و گاهى به پرخاش برمى خیزد.

ولى استادى که از اسرار درون آگاه است، و چهره باطن را مى نگرد با خونسردى به کار خویش ادامه مى دهد، و به اعتراض و فریاد او گوش نمى دهد، بلکه، در انتظار فرصت مناسبى است که: حقیقت امر را بازگو کند، اما شاگرد همچنان بى تابى مى کند، ولى، به هنگامى که اسرار براى او فاش شد کاملاً آرام مى گیرد.

* * *

موسى(علیه السلام) از شنیدن این سخن، شاید نگران شد و از این بیم داشت که: فیض محضر این عالم بزرگ از او قطع شود، لذا، به او تعهد سپرد که: در برابر همه رویدادها صبر کند گفت: «به خواست خدا مرا شکیبا خواهى یافت، و قول مى دهم: در هیچ کارى با تو مخالفت نکنم» (قالَ سَتَجِدُنِی إِنْ شاءَ اللّهُ صابِراً وَ لاأَعْصِی لَکَ أَمْراً).

باز موسى(علیه السلام) در این عبارت، نهایت ادب خود را آشکار مى سازد، تکیه بر خواست خدا مى کند، به آن مرد عالم، نمى گوید: من صابرم، بلکه مى گوید: انشاء اللّه مرا صابر خواهى یافت.

* * *

اما از آنجا که شکیبائى در برابر حوادث ظاهراً زننده اى که انسان از اسرارش آگاه نیست، کار آسانى نمى باشد بار دیگر آن مرد عالم از موسى تعهد گرفته به او اخطار کرد: «گفت: پس اگر مى خواهى به دنبال من بیائى سکوت محض باش! از هیچ چیز سؤال مکن تا خودم به موقع آن را براى تو بازگو کنم»! (قالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِی فَلا تَسْئَلْنِی عَنْ شَیْء حَتّى أُحْدِثَ لَکَ مِنْهُ ذِکْراً).(1)

موسى(علیه السلام) این تعهد مجدد را سپرد، و در معیت این استاد به راه افتاد.

* * *

1 ـ تعبیر به «أُحْدِثَ لَکَ مِنْهُ ذِکْراً» با توجه به کلمه «أُحْدِثَ» مفهومش این است: من خودم آغاز سخن مى کنم، و براى نخستین بار از روى آن پرده برمى دارم، تو سخنى مگو!