تفسیر نمونه

3وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یُجادِلُ فِی اللّهِ بِغَیْرِ عِلْم وَ یَتَّبِعُ کُلَّ شَیْطان مَرِید

4کُتِبَ عَلَیْهِ أَنَّهُ مَنْ تَوَلاّهُ فَأَنَّهُ یُضِلُّهُ وَ یَهْدِیهِ إِلى عَذابِ السَّعِیرِ

ترجمه:

3 ـ گروهى از مردم، بدون هیچ علم و دانشى، به مجادله درباره خدا برمى خیزند; و از هر شیطان سرکشى پیروى مى کنند.

4 ـ بر او نوشته شده که هر کس ولایتش را بر گردن نهد، به طور مسلّم گمراهش مى سازد، و به آتش سوزان راهنمائیش مى کند.

تفسیر:

پیروان شیطان!

از آنجا که در آیات گذشته ترسیمى از وحشت عمومى مردم به هنگام وقوع زلزله قیامت بود، در آیات مورد بحث، حال گروهى از بى خبران را منعکس مى کند که: چگونه از چنین حادثه عظیمى غافلند.

مى گوید: «گروهى از مردم بدون هیچ علم و دانشى درباره خدا به مجادله برمى خیزند» (وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یُجادِلُ فِی اللّهِ بِغَیْرِ عِلْم).

گاه، در اصل توحید و یگانگى حق و نفى هر گونه شریک، جدال مى کنند، و گاه، در قدرت خدا نسبت به مسأله احیاى مردگان و بعث و نشور، و در هر صورت هیچگونه دلیلى بر گفته هاى خود ندارند.

جمعى از مفسران گفته اند: این آیه در مورد «نضر بن حارث» نازل شده که: از مشرکان متعصب، لجوج و پشت هم انداز بود، او اصرار داشت که: ملائکه دختران خدا هستند!، و قرآن مجموعه اى از افسانه هاى پیشینیان است که به خدا

نسبت داده شده!، و زندگى بعد از مرگ را منکر بود.

بعضى دیگر: آن را اشاره به همه مشرکان دانسته اند که: در مسأله توحید و قدرت خدا به مجادله برمى خاستند.

ولى با توجه به این که شأن نزول ها هرگز مفهوم آیه را محدود نمى کند نتیجه این دو قول یکى است، و همه کسانى را که به نوعى، از روى تقلید کورکورانه یا تعصب، یا پیروى از خرافات و هوا و هوس ها، به جدال در برابر حق برمى خیزند شامل مى شود.

آن گاه اضافه مى کند: «این گونه افراد که تابع هیچگونه منطق و دانشى نیستند از هر شیطان سر کش و متمردى تبعیت مى کنند» (وَ یَتَّبِعُ کُلَّ شَیْطان مَرِید).

نه از یک شیطان، که از همه شیطان ها! اعم از شیاطین انس و جن که هر یک از آنها براى خود نقشه و برنامه و حیله و دامى دارند.

واژه «مرید» از ماده «مرد» (بر وزن سرد) در اصل، به معنى سرزمین بلندى است که خالى از هر گونه گیاه باشد، و به درختى که از برگ خالى شود «امرد» مى گویند، و روى همین جهت، به نوجوانانى که مو در صورتشان نروئیده نیز، «امرد» گفته مى شود.

در اینجا منظور از «مرید» کسى است که عارى از هر گونه خیر و سعادت و نقطه قوت است، و طبعاً چنین کسى، سرکش، متمرد، ظالم و عصیانگر خواهد بود.

روشن است: پیروى از «شیطان بى همه چیز» انسان را به چه سرنوشتى مبتلا مى سازد.

* * *

لذا در آیه بعد، مى گوید: «بر او نوشته و مقرر شده است که هر کس حلقه

اطاعت و ولایتش را بر گردن نهد به طور مسلّم گمراهش مى سازد و به آتش سوزان راهنمائیش مى کند» (کُتِبَ عَلَیْهِ أَنَّهُ مَنْ تَوَلاّهُ فَأَنَّهُ یُضِلُّهُ وَ یَهْدِیهِ إِلى عَذابِ السَّعِیرِ).(1)

* * *

نکته ها:

1 ـ مجادله در برابر حق و باطل

گرچه در واژه «مجادله» در عرف، مفهوم جر و بحث بى اساس و غیر منطقى افتاده است ولى در اصل لغت چنین نیست بلکه به معنى هر گونه بحث و گفتگو است که گاه به حق و گاه به ناحق است و لذا قرآن به پیامبر دستور مى دهد: وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ: «با مخالفان خود با روشى که بهتر است مجادله کن».(2)

* * *

2 ـ مجادله به باطل راه شیطان است

بعضى از مفسران بزرگ معتقدند: جمله «یُجادِلُ فِی اللّهِ بِغَیْرِ عِلْم» اشاره به گفتگوهاى بى اساس مشرکان است، و جمله «وَ یَتَّبِعُ کُلَّ شَیْطان مَرِید» اشاره به برنامه هاى عملى نادرست آنها است.

بعضى دیگر جمله اول را اشاره به اعتقادات فاسد و خرافى آنها دانسته و جمله دوم را به برنامه هاى عملى غلط و انحرافى آنان.

ولى از آنجا که آیات قبل و بعد از آن، پیرامون مبانى اعتقادى و اصول عقائد است، بعید نیست هر دو جمله، اشاره به یک حقیقت باشد، و به تعبیر دیگر،  طرفین نفى و اثبات یک موضوع است.

در جمله اول مى گوید: آنها بدون علم و دانش و صرفاً از روى تقلید و تعصب و هوا پرستى به مجادله درباره خدا و قدرت او برمى خیزند.

و جمله دوم مى گوید: کسى که دنبال علم و دانشى نیست طبیعى است که از هر شیطان طغیانگرى پیروى مى کند.

* * *

3 ـ چرا از هر شیطان؟

جالب این که نمى فرماید: چنین کسى از شیطان پیروى مى کند، بلکه مى گوید: از هر شیطان متمردى، و این اشاره به آن است که شیاطین همه یک خط واحد و برنامه مشترک ندارند، بلکه، هر یک براى خود راهى و دامى انتخاب کرده اند، آنچنان این دام ها متنوع است که انسان در تشخیص آنها گم مى شود، مگر آنها که به خاطر ایمان و توکل بر خدا در سایه حمایت او قرار گرفته اند، و مشمول جمله «اِلاّ عِبادِکَ مِنهُمُ الْمُخْلَصِیْن»(3) هستند.

ذکر این نکته نیز لازم است که: تمرد، سرکشى و خالى بودن از خیر و برکت، در مفهوم کلمه شیطان افتاده است ولى در اینجا مخصوصاً کلمه «مرید» (فاقد هر گونه خیر و سعادت بودن) را به عنوان تأکید پشت سر آن ذکر مى کند تا سرنوشت کسانى که از چنین رهبرانى پیروى مى کنند، کاملاً روشن گردد.

* * *

4 ـ تفسیر جمله «کُتِبَ عَلَیْهِ»

مى دانیم این تعبیر، به معنى مقرر و ملزم داشتن است خواه در عالم تکوین و آفرینش باشد، و یا در عالم تشریع، احکام و قوانین.  ولى نباید توهم کرد که: این جمله بوى «جبر» مى دهد، و شیاطین مجبورند پیروان خود را گمراه سازند، و به دار البوار بفرستند، بلکه، این نتیجه حتمى برنامه اى است که آنها با میل خود انتخاب کرده اند، مثلاً هنگامى که «ابلیس» رئیس و سر سلسله شیاطین، در برابر فرمان خدا سرپیچى کرد و با میل و اراده خود راه طغیان و حتى اعتراض به ذات پاک خدا را پیش گرفت، چنین کسى جز این که: گمراه و گمراه کننده باشد، سرنوشتى نخواهد داشت و همچنین شیطان هاى دیگر از انس و جن.

این درست به آن مى ماند که بگوئیم: هر کس معتاد به مواد مخدر شد، بدبختى و سیه روزى در پیشانیش نوشته مى شود، آیا این دلیل جبر است؟.(4)

* * *

1 ـ «سَعِیر» از ماده «سعر» (بر وزن قعر) به معنى شعلهور شدن آتش است، در اینجا منظور آتش سوزان دوزخ است که از هر آتشى سوزنده تر مى باشد.

2 ـ نحل، آیه 125.

3 ـ حجر، آیه 40.

4 ـ در مورد مرجع ضمیر «علیه» بعضى گفته اند: به شیطان باز مى گردد. و بعضى به پیروان شیطان که از جمله «و من الناس...» استفاده مى شود، ولى ظاهر این است که به شیطان باز مى گردد، به خصوص این که ضمیر نزدیک به آن (ضمیر مَن تَوَلاّه) نیز به شیطان باز مى گردد.