تفسیر نمونه

16أَ إِذا مِتْنا وَ کُنّا تُراباً وَ عِظاماً أَ إِنّا لَمَبْعُوثُونَ

17أَ وَ آباؤُنَا الْأَوَّلُونَ

18قُلْ نَعَمْ وَ أَنْتُمْ داخِرُونَ

19فَإِنَّما هِیَ زَجْرَةٌ واحِدَةٌ فَإِذا هُمْ یَنْظُرُونَ

20وَ قالُوا یا وَیْلَنا هذا یَوْمُ الدِّینِ

21هذا یَوْمُ الْفَصْلِ الَّذِی کُنْتُمْ بِهِ تُکَذِّبُونَ

22احْشُرُوا الَّذِینَ ظَلَمُوا وَ أَزْواجَهُمْ وَ ما کانُوا یَعْبُدُونَ

23مِنْ دُونِ اللّهِ فَاهْدُوهُمْ إِلى صِراطِ الْجَحِیمِ

ترجمه:

16 ـ «آیا هنگامى که مُردیم و به خاک و استخوان مبدل شدیم، بار دیگر برانگیخته خواهیم شد؟!

17 ـ و آیا پدران نخستین ما (باز مى گردند)»؟!

18 ـ بگو: «آرى، همه شما زنده مى شوید، در حالى که خوار خواهید بود!

19 ـ تنها یک صیحه عظیم واقع مى شود، ناگهان همه نگاه مى کنند!

20 ـ و مى گویند: «اى واى بر ما، این روز جزا است»!

21 ـ (آرى) این همان روز جدائى (حق از باطل) است که شما آن را تکذیب مى کردید!

22 ـ (به فرشتگان دستور داده مى شود:) ظالمان و همردیفانشان و آنچه را مى پرستیدند

23 ـ (آرى آنچه را) جز خدا مى پرستیدند جمع کنید و به سوى راه دوزخ هدایتشان کنید!

تفسیر:

آیا ما و پدرانمان زنده مى شویم؟

این آیات نیز همچنان گفتگوهاى منکران معاد و پاسخ به آنها را ادامه مى دهد.

نخستین آیه، استبعاد منکران رستاخیز را به این صورت منعکس مى کند: آنها مى گفتند: «آیا هنگامى که ما مُردیم و خاک و استخوان شدیم، بار دیگر برانگیخته خواهیم شد»؟! (أَ إِذا مِتْنا وَ کُنّا تُراباً وَ عِظاماً أَ إِنّا لَمَبْعُوثُونَ).(1)

* * *

و از این بالاتر این که: «آیا پدران نخستین ما نیز برانگیخته مى شوند»؟! (أَ وَ آباؤُنَا الْأَوَّلُونَ).

همانها که جز مشتى استخوان پوسیده، یا خاک هاى پراکنده از وجودشان باقى نمانده است، چه کسى مى تواند این اجزاى متفرق را جمع کند؟ و چه کسى مى تواند لباس حیات بر آنان بپوشاند؟.

اما این کوردلان، فراموش کرده بودند که روز نخست، همه خاک بودند، و از خاک آفریده شدند، اگر در قدرت خدا شک داشتند، باید بدانند، خداوند یک بار قدرت خود را به اینها نشان داده، و اگر در قابلیت خاک مردد بودند، آن هم یک بار به ثبوت رسیده بود، به علاوه، آفرینش آسمان ها و زمین با آن همه عظمت جاى تردید در قدرت بى پایان حق، براى کسى باقى نمى گذارد.

قابل توجه این که: آنها گفته هاى خود را در مقام انکار با انواع تاکیدها مؤکد مى ساختند (چرا که جمله «أَ اِنّا لَمَبْعُوثُون» هم «جمله اسمیه» است، و هم «انّ» و «لام» که هر کدام براى تأکید مى باشد، در آن به کار رفته) و این، به دلیل جهل و لجاجت آنها بود.

این نکته نیز، قابل دقت است که «تراب» (خاک) در آیه فوق، بر «عظام»(استخوان ها) مقدم داشته شده، این امر ممکن است اشاره به یکى از سه نکته باشد:

نخست این که: گر چه انسان بعد از مرگ، ابتداء به صورت استخوان و بعد خاک در مى آید، ولى چون بازگشت خاک به حیات، عجیب تر است مقدم ذکر شده.

دیگر این که: هنگامى که بدن مردگان متلاشى مى شود، نخست گوشت ها تبدیل به خاک مى گردد و در کنار استخوان ها قرار مى گیرد، بنابراین در آنِ واحد هم خاک است و هم استخوان.

و سوم این که: «تراب»، اشاره به جسدهاى نیاکان دور است و «عظام» اشاره به بدن هاى پدران است که هنوز کاملاً تبدیل به خاک نشده است.

* * *

سپس قرآن به کوبنده ترین پاسخ ها در برابر آنها، پرداخته، به پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله)مى فرماید: «به آنها بگو: آرى، همه شما و نیاکانتان مبعوث مى شوید در حالى که ذلیل و خوار و کوچک خواهید بود»؟! (قُلْ نَعَمْ وَ أَنْتُمْ داخِرُونَ).(2)

* * *

گمان مى کنید زنده کردن شما و همه پیشینیان براى خداوند قادر و توانا کار مشکلى است، و عمل مهم سنگینى مى باشد؟ نه «تنها یک صیحه و بانگ عظیم از ناحیه مأمور پروردگار زده مى شود، ناگهان همه از قبرها برمى خیزند، و جان میگیرند و با چشم خود صحنه «محشر» را که تا آن روز تکذیب مى کردند نگاه مى کنند»! (فَإِنَّما هِیَ زَجْرَةٌ واحِدَةٌ فَإِذا هُمْ یَنْظُرُونَ).

«زَجْرَة» از ماده «زجر»، ـ چنان که قبلاً هم اشاره کردیم، ـ گاه، به معنى طرد است، و گاه، به معنى فریاد، و در اینجا منظور معنى دوم است، و اشاره به «نفخه دوم» و «صیحه ثانى اسرافیل»، مى باشد که شرح پیرامون آن را به خواست خدا ذیل آیات سوره «زمر» خواهد آمد.

جمله «یَنْظُرُون» (نگاه مى کنند) اشاره به نگاه کردنِ خیره خیره آنها، به عرصه «محشر»، یا نگاه کردن به عنوان انتظار عذاب است، و در هر صورت، منظور این است که، نه تنها زنده مى شوند، بلکه درک و دید خود را با همان یک صیحه باز مى یابند!

تعبیر به «زَجْرَةٌ واحِدَةٌ» با توجه به محتواى این دو کلمه، اشاره به سرعت و ناگهانى بودن رستاخیز و سهولت آن در برابر قدرت خدا است که با یک فریاد آمرانه «فرشته رستاخیز»، همه چیز روبراه مى شود!

* * *

اینجا است که ناله این مشرکان مغرور و خیره سر، که نشانه ضعف و زبونى و بیچارگى آنها است، برمى خیزد، «و مى گویند: اى واى بر ما این روز جزا است»! (وَ قالُوا یا وَیْلَنا هذا یَوْمُ الدِّینِ).

آرى، هنگامى که چشمشان به دادگاه عدل الهى، و شهود و قضات این دادگاه، و علائم و نشانه هاى مجازات مى افتد، بى اختیار ناله و فریاد سر مى دهند و با تمام وجود، اعتراف به حقانیت رستاخیز مى کنند، اعترافى که نمى تواند هیچ مشکلى را براى آنها حل کند، و یا کمترین تخفیف در مجازات آنها ایجاد نماید.

* * *

اینجا است که از ناحیه خداوند، یا فرشتگان او به آنها خطاب مى شود: آرى «امروز همان روز جدائى است که شما آن را تکذیب مى کردید جدائى حق از باطل، جدائى صفوف بدکاران از نیکوکاران، و روز داورى پروردگار بزرگ» (هذا یَوْمُ الْفَصْلِ الَّذِی کُنْتُمْ بِهِ تُکَذِّبُونَ).

نظیر همین تعبیر، در آیات دیگر قرآن، به چشم مى خورد که از روز قیامت به «یوم الفصل» یا روز جدائى، تعبیر شده، چه تعبیر عجیب و گویا و وحشتناکى؟!(3)

قابل توجه این که: کافران که در قیامت درباره آن روز سخن مى گویند تعبیر به روز جزا مى کنند (یا وَیْلَنا هذا یَوْمُ الدِّینِ).

ولى، خداوند به عنوان «یَوْمُ الْفَصْل» از آن یاد مى نماید (هذا یَوْمُ الْفَصْلِ).

این تفاوت تعبیر، ممکن است از این نظر باشد که مجرمان تنها به کیفر و مجازات خود مى اندیشند، ولى خداوند به معنى گسترده ترى اشاره مى کند که مسأله مجازات، یکى از ابعاد آن است، و آن این که: روز قیامت روز جدائى ها است، آرى، روز جدائى صفوف زشتکاران از نیکوکاران، چنان که در سوره «یس» آیه 59 آمده است: وَ امْتازُوا الْیَوْمَ أَیُّهَا الْمُجْرِمُونَ: «اى مجرمان! از دیگران جدا شوید که اینجا دار دنیا نیست که بدکاران خود را در صف بندگان خدا جا زنند» و چه دردناک است که آنها مشاهده مى کنند، بستگان و فرزندانِ با ایمانشان از آنها جدا مى شوند و راه بهشت پیش مى گیرند.

به علاوه آن روز، روز جدائى حق از باطل است، مکتب ها و خطوط متضاد و برنامه هاى راستین و دروغین همچون عالم دنیا به هم آمیخته نیست، باید هر کدام در جایگاه خویش قرار گیرد.

و از همه گذشته، آن روز، روز فصل به معنى روز داورى است، و خداوند عالم و عادل در مقام قضاوت، دقیق ترین حکم را درباره بندگانش صادر مى کند، و اینجا است که رسوائى همه جانبه، براى مشرکان فراهم مى شود.

کوتاه سخن این که: طبیعت این دنیا آمیزش و اختلاط حق و باطل است، در حالى که طبیعت رستاخیز، طبیعت جدائى این دو از یکدیگر مى باشد، و به همین دلیل، یکى از نام هاى «قیامت» در قرآن مجید، که بارها تکرار شده، «یوم الفصل» است، اصولاً در روزى که همه نهان ها آشکار مى شود جدائى صفوف اجتناب ناپذیر است.

* * *

سپس، خداوند به فرشتگانى که مأمور کوچ دادن مجرمان به دوزخند فرمان مى دهد: «ظالمان و هم ردیفان آنها و آنچه را مى پرستیدند جمع آورى کنید» (احْشُرُوا الَّذِینَ ظَلَمُوا وَ أَزْواجَهُمْ وَ ما کانُوا یَعْبُدُونَ).

* * *

آرى، «آنچه را جز خدا مى پرستیدند حرکت دهید و به سوى دوزخ هدایتشان کنید»! (مِنْ دُونِ اللّهِ فَاهْدُوهُمْ إِلى صِراطِ الْجَحِیمِ).

«اِحْشَرُوا» از ماده «حشر» به گفته «راغب» در «مفردات» به معنى خارج کردن گروهى از مقر خود، و گسیل داشتن آنها به میدان جنگ و مانند آن است.

این واژه، در بسیارى از موارد، به معنى جمع کردن نیز آمده است.

به هر حال، این سخن یا از ناحیه خداوند است، و یا از سوى گروهى از فرشتگان، به گروه دیگرى که مأمور گردآورى و حرکت دادن مجرمان به دوزخند، و نتیجه یکى است.

«اَزْواج» در اینجا یا اشاره به همسران مجرم و بت پرست آنها است، و یا همفکران و همکاران و همشکلان آنها، زیرا این کلمه به هر دو معنى آمده است، چنان که در سوره «واقعه» آیه 7 مى خوانیم: وَ کُنْتُمْ أَزْواجاً ثَلاثَة: «شما روز قیامت به سه گروه تقسیم مى شوید».

بنابراین، مشرکان، با مشرکان، و بدکاران و تاریک دلان، با اشباه و نظائر خود، در صفوفى به سوى «جهنم» گسیل مى شوند.

و یا این که: منظور شیاطینى است که هم شکل و هم عمل آنها بودند.

در عین حال، این معانى سه گانه با هم منافاتى ندارد و ممکن است در مفهوم آیه جمع باشد.

جمله «ما کانُوا یَعْبُدُونَ» اشاره به معبودهاى مشرکان، اعم از بت ها و شیاطین و انسان هاى جبارى همچون «فراعنه» و «نمرودان» است، و تعبیر به «ما کانُوا یَعْبُدُونَ» (چیزهائى را که مى پرستیدند) ممکن است به خاطر این باشد که اغلب معبودهاى آنها، موجودات بى جان و غیر عاقل بوده، و این تعبیر، به اصطلاح به خاطر «تغلیب» است.

«جَحِیْم» به معنى دوزخ، از ماده «جحمه» (بر وزن ضربه) به معنى «شدت برافروختگى آتش»، گرفته شده است.

جالب این که مى گوید: آنها را به «صراط جحیم» هدایت کنید، چه عبارت عجیبى؟ یک روز به سوى «صراط مستقیم» هدایت شدند، ولى پذیرا نگشتند، اما امروز، باید به «صراط جحیم» هدایت شوند و مجبورند بپذیرند! این سرزنشى است، گرانبار که اعماق روح آنها را مى سوزاند.

* * *

1 ـ این آیه به صورت یک جمله شرطیه است که جمله «أَ اِذا مِتْنا...» شرط آن را تشکیل مى دهد و جزاى آن محذوف است، و جمله «أَ اِنّا لَمَبْعُوثُون» قرینه بر آن است; زیرا خود این جمله طبق قواعد ادبى نمى تواند جزا واقع شود.

2 ـ «داخر» از ماده «دخر» (بر وزن فخر) و «دخور» هر دو به معنى ذلت و حقارت است، آیه فوق در حقیقت جمله مقدرى دارد که جواب اصلى همان بوده و بقیه چیزى اضافه بر آن است تا سخن قاطعیت بیشترى پیدا کند، و تقدیر چنین بوده: «نَعَمْ اِنَّکُمْ مَبْعُوثُونَ حالِکَوْنِکُمْ داخِرِینَ».

3 ـ دخان، آیه 40 ـ مرسلات، آیات 13 و 14 و 38 ـ نبأ، آیه 17.