تفسیر نمونه

وظیفه تو اجبار نیست

این آیات، در حقیقت یک نوع خلاصه و نتیجه گیرى از آیات گذشته است.

در آیه نخست مى فرماید: «دلائل و نشانه هاى روشن در زمینه توحید، خداشناسى و نفى هر گونه شرک که مایه بصیرت و بینائى است براى شما آمد» (قَدْ جاءَکُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّکُمْ).

«بَصائِر» جمع «بصیرة» از ماده «بصر» به معنى دیدن است، ولى معمولاً در بینش فکرى و عقلانى به کار برده مى شود.

و گاهى به تمام امورى که باعث درک و فهم مطلب است، اطلاق مى گردد، و در آیه فوق به معنى دلیل و شاهد و گواه آمده است و مجموعه دلائلى را که در آیات گذشته در زمینه خداشناسى گفته شد در بر مى گیرد، بلکه مجموع قرآن در آن داخل است.

سپس براى این که: روشن سازد این دلائل به قدر کافى حقیقت را آشکار مى سازد و جنبه منطقى دارد، مى فرماید: «آنهائى که به وسیله این دلائل چهره حقیقت را بنگرند به سود خود گام برداشته اند، و آنها که همچون نابینایان از مشاهده آن خود را محروم سازند به زیان خود عمل کرده اند» (فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ عَمِیَ فَعَلَیْها).

و در پایان آیه از زبان پیغمبر(صلى الله علیه وآله) مى گوید: «من نگاهبان و حافظ شما نیستم» (وَ ما أَنـَا عَلَیْکُمْ بِحَفیظ).

در این که منظور از این جمله چیست؟ مفسران دو احتمال داده اند:

نخست این که: من حافظ اعمال، مراقب و مسئول کارهاى شما نیستم، بلکه خداوند همه را نگاهدارى مى کند و پاداش و کیفر هر کس را خواهد داد، وظیفه من تنها ابلاغ رسالت و تلاش و کوشش هر چه بیشتر در راه هدایت مردم است.

دیگر این که: من مأمور و نگاهبان شما نیستم، که با جبر و زور شما را به ایمان دعوت کنم، بلکه تنها وظیفه من بیان منطقى حقایق است و تصمیم نهائى با خود شما است.

و مانعى ندارد که هر دو معنى از این کلمه، اراده شود.

* * *

در آیه بعد، براى تأکید این موضوع که تصمیم نهائى در انتخاب راه حق و باطل با خود مردم است، مى گوید: «این چنین ما آیات و دلائل را در شکل هاى گوناگون و قیافه هاى مختلف بیان مى کنیم» (وَ کَذلِکَ نُصَرِّفُ الآیاتِ).(1)

در نتیجه جمعى به مخالفت برخیزند و بدون مطالعه و هیچ گونه دلیل، بگویند: «این درس ها را از دیگران (از یهود و نصارى و کتاب هاى آنها) فرا گرفته اى» (وَ لِیَقُولُوا دَرَسْتَ).(2)

و تا براى «جمع دیگرى که آمادگى پذیرش حق را دارند، صاحب بصیرتند و عالم و آگاهند، به وسیله آن چهره حقیقت را تبیین نمائیم» (وَ لِنُبَیِّنَهُ لِقَوْم یَعْلَمُونَ).

تهمت به پیامبر(صلى الله علیه وآله) از نظر فراگیرى تعلیماتش از یهود و نصارى، مطلبى است که بارها از طرف مشرکان عنوان شد و هنوز هم مخالفان لجوج آن را تعقیب مى کنند:

در حالى که اصولاً در محیط جزیره عربستان، درس و مکتب و علمى نبود که پیامبر(صلى الله علیه وآله) آن را فرا گیرد.

مسافرت هاى پیامبر(صلى الله علیه وآله) به خارج شبه جزیره به قدرى کوتاه بود که جاى این گونه احتمال ندارد.

معلومات یهود و مسیحیان ساکن محیط حجاز نیز به قدرى ناچیز و آمیخته با خرافات بود که اصلاً قابل مقایسه با قرآن و تعلیمات پیامبر اسلام(صلى الله علیه وآله) نبود.

توضیح بیشتر درباره این موضوع را در ذیل آیه 103 سوره «نحل» به خواست خدا خاطر نشان خواهیم ساخت.

* * *

در سومین آیه، وظیفه پیامبر(صلى الله علیه وآله) را در برابر لجاجت ها، کینه توزى ها و تهمت هاى مخالفان، مشخص ساخته، مى فرماید: «از آنچه از طرف پروردگار بر تو وحى مى شود، پیروى کن، از فرمان خدائى که هیچ معبودى جز او نیست» (اتَّبِـعْ ما أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ لا إِلهَ إِلاّ هُوَ).

و نیز «وظیفه دیگر تو این است: از مشرکان، نسبت هاى ناروا و سخنان بى اساس آنها اعراض نما» (وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِکینَ).

در حقیقت این آیه یک نوع دلدارى و تقویت روحیه نسبت به پیامبر(صلى الله علیه وآله)است، که در برابر این گونه مخالفان در عزم راسخ و آهنینش کمترین سستى حاصل نشود.

از آنچه گفتیم به خوبى روشن مى شود جمله وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِکینَ: «از مشرکان روى بگردان و به آنها اعتنا نکن» هیچ گونه منافاتى با دستور دعوت آنها به سوى اسلام و یا جهاد در برابر آنان ندارد.

بلکه منظور این است: به سخنان بى اساس و تهمت هاى آنها، اعتنا نکند و در راه خویش، ثابت قدم بماند.

* * *

در آخرین آیه مورد بحث، بار دیگر این حقیقت را تأکید مى کند که خداوند نمى خواهد آنها را به اجبار وادار به ایمان سازد و «اگر مى خواست همگى ایمان مى آوردند و هیچ کس مشرک نمى شد» (وَ لَوْ شاءَ اللّهُ ما أَشْرَکُوا).

و نیز توجه مى دهد: «ما تو را مسئول اعمال آنها قرار نداده ایم و براى اجبار آنها به ایمان، مبعوث نشده اى» (وَ ما جَعَلْناکَ عَلَیْهِمْ حَفیظاً).

همان طور که «تو وظیفه ندارى آنها را به اجبار به کار خیر دعوت کنى» (وَ ما أَنْتَ عَلَیْهِمْ بِوَکیل).

تفاوت «حفیظ» و «وکیل» در این است که: «حفیظ» به کسى مى گویند که از شخص یا چیزى مراقبت کرده و او را از زیان و ضرر حفظ مى کند، اما «وکیل» به کسى مى گویند که براى جلب منافع براى کسى تلاش و کوشش مى نماید.

شاید نیاز به تذکر نداشته باشد که نفى این دو صفت (حفیظ و وکیل) از پیامبر(صلى الله علیه وآله) به معنى نفى اجبار بر دفع زیان یا جلب منفعت است.

و گرنه پیامبر(صلى الله علیه وآله) از طریق تبلیغ و دعوت به کارهاى خیر و ترک کارهاى شرّ این دو وظیفه را در مورد آنها به صورت اختیارى انجام مى دهد.

لحن این آیات، از این نظر بسیار قابل ملاحظه است که ایمان به خدا و مبانى اسلام هیچ گونه جنبه تحمیلى نمى تواند داشته باشد، بلکه از طریق منطق، استدلال و نفوذ در فکر و روح افراد باید پیشروى کند; زیرا ایمان اجبارى ارزشى ندارد.

مهم این است که مردم حقایق را درک کنند و با اراده و اختیار خویش آن را بپذیرند.

قرآن بارها در آیات مختلف، روى این حقیقت تأکید کرده و بیگانگى اسلام را از اعمال خشونت بارى همانند اعمال کلیسا در قرون وسطى(3) و محکمه تفتیش عقائد و امثال آن اعلام مى دارد. و به خواست خدا در آغاز سوره «برائت» علل سخت گیرى اسلام در برابر مشرکان مورد بحث قرار مى گیرد.

* * *

1 ـ «نُصَرِّفُ» از ماده «تصریف» به معنى دگرگون ساختن و به اشکال مختلف در آوردن است، اشاره به این که: آیات قرآن با لحن هاى متفاوت و با استفاده از تمام وسائل نفوذ روانى، براى کسانى که در سطوح مختلف از نظر فکر، عقیده و سایر جنبه هاى اجتماعى و روانى قرار دارند، نازل شده است.

2 ـ لام «لِیَقُولُوا» به اصطلاح «لام عاقبت» است که براى بیان سرانجام و عاقبت چیزى آورده مى شود، ولى هدف اصلى آن نبوده است و «دَرَسْتَ» از ماده «درس» به معنى فراگیرى است و این تهمتى بود که مشرکان به پیامبر(صلى الله علیه وآله) مى زدند.

3 ـ «قرون وسطى» به دوران یک هزار ساله اى گفته مى شود که از قرن ششم میلادى شروع و به قرن پانزدهم پایان مى یابد، این دوران یکى از تاریک ترین دوران هائى است که بر اروپا و مسیحیت گذشته است و جالب این که عصر طلائى اسلام درست در وسط قرون وسطى قرار دارد.