تفسیر نمونه

36 إِنَّ الَّذینَ کَفَرُوا یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ لِیَصُدُّوا عَنْ سَبیلِ اللّهِ فَسَیُنْفِقُونَها ثُمَّ تَکُونُ عَلَیْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ یُغْلَبُونَ وَ الَّذینَ کَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ یُحْشَرُونَ

37 لِیَمیزَ اللّهُ الْخَبیثَ مِنَ الطَّیِّبِ وَ یَجْعَلَ الْخَبیثَ بَعْضَهُ عَلى بَعْض فَیَرْکُمَهُ جَمیعاً فَیَجْعَلَهُ فی جَهَنَّمَ أُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ

ترجمه:

36 ـ آنها که کافر شدند اموالشان را براى باز داشتن (مردم از راه خدا) انفاق مى کنند، آنها این اموال را (در این راه) مصرف مى کنند اما مایه حسرت و اندوهشان خواهد شد و سپس شکست خواهند خورد. و (در جهان دیگر این) کافران همگى به سوى دوزخ گردآورى خواهند شد.

37 ـ (اینها همه) به خاطر آن است که خداوند (مى خواهد) ناپاک را از پاک جدا سازد و ناپاکها را روى هم بگذارد و همه را متراکم سازد و یکجا در دوزخ قرار دهد و اینها زیانکارانند.

شأن نزول:

در تفسیر «على بن ابراهیم» و بسیارى دیگر از تفاسیر چنین آمده است: آیه فوق در مورد جنگ بدر و کمک هاى مالى مردم «مکّه» نازل شده است; زیرا هنگامى که مشرکان «مکّه» به وسیله قاصد «ابوسفیان» از جریان آگاه شدند، اموال فراوانى جمع و جور کردند تا به جنگجویان خود کمک کنند، اما سرانجام شکست خورده، کشته شدند و به سوى آتش دوزخ شتافتند و آنچه را در این راه مصرف کرده بودند مایه حسرت و اندوهشان شد.(1)

البته در آیه نخست اشاره به سایر کمک هاى آنها در مبارزاتشان بر ضد اسلام نیز هست و مسأله به طور کلى مطرح شده است.

بعضى نیز گفته اند: آیه درباره کمک هاى «ابوسفیان» براى استخدام دو هزار مزدور در جنگ اُحد نازل شده است.(2)

ولى از آنجا که آیات در ردیف آیات مربوط به جنگ بدر قرار گرفته شأن نزول اول صحیح تر به نظر مى رسد.

تفسیر:

انفاق براى بازداشتن از راه خدا

شأن نزول آیه هر چه باشد، مفهوم آیه، یک مفهوم جامع است که تمام کمک هاى مالى دشمنان حق و عدالت براى پیشرفت مقاصد شومشان را در بر مى گیرد.

نخست مى گوید: «کافران و دشمنان حق اموالشان را انفاق مى کنند تا مردم را از راه خدا باز دارند» (إِنَّ الَّذینَ کَفَرُوا یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ لِیَصُدُّوا عَنْ سَبیلِ اللّهِ).

اما این صرف اموال، هیچ گاه پیروزى براى آنها نمى آفریند «به زودى این اموال را انفاق مى کنند اما سرانجام مایه حسرت و اندوهشان خواهد بود» (فَسَیُنْفِقُونَها ثُمَّ تَکُونُ عَلَیْهِمْ حَسْرَةً).

«سپس مغلوب طرفداران حق مى شوند» (ثُمَّ یُغْلَبُونَ).

نه تنها در زندگى این جهان گرفتار حسرت و شکست مى شوند; که در سراى دیگر این «کافران دسته جمعى به سوى دوزخ مى روند» (وَ الَّذینَ کَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ یُحْشَرُونَ).

* * *

پس از آن که در آیه گذشته سه نتیجه شوم انفاق هاى مالى دشمنان حق بازگو شد در آیه بعد مى فرماید: این حسرت و شکست و بدبختى «براى آن است که خداوند مى خواهد ناپاک را از پاک در این جهان و جهان دیگر جدا سازد» (لِیَمیزَ اللّهُ الْخَبیثَ مِنَ الطَّیِّبِ).

این یک سنت الهى است که براى همیشه، «پاک» و «ناپاک»، «مخلص» و «ریاکار»، «مجاهد راستین» و «دروغین»، «کارهاى الهى» و «شیطانى»، «برنامه هاى انسانى» و «ضد انسانى» ناشناخته نمى مانند.

بلکه سرانجام صفوف از یکدیگر مشخص مى گردد، و حق جلوه خود را نشان خواهد داد، و البته این در صورتى است که طرفدارانش همانند مسلمانان راستین «بدر» از آگاهى و فداکارى کافى برخوردار باشند.

سپس اضافه مى کند: و براى آن است که «خداوند ناپاک ها را به یکدیگر ضمیمه کند و همه را متراکم سازد، و در جهنم قرار دهد» (وَ یَجْعَلَ الْخَبیثَ بَعْضَهُ عَلى بَعْضفَیَرْکُمَهُ جَمیعاً فَیَجْعَلَهُ فی جَهَنَّمَ).

خبیث و ناپاک از هر گروه و در هر شکل و لباس سرانجام شکل واحدى خواهند داشت، و پایان کار همه آنها زیان و خسران خواهد بود چنان که قرآن مى گوید: «آنها زیانکارانند» (أُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ).

* * *

نکته ها:

1 ـ از این آیه استفاده مى شود که: آنها حتى قبل از شکست خوردن متوجه بیهودگى کار خود مى شوند و چون نتیجه کافى در برابر اموالى که صرف کرده اند نمى بینند گرفتار رنج و اندوه مى گردند، و این یکى از مجازات هاى آنها در دنیا است.

مجازات دیگرشان شکست برنامه هایشان است; زیرا افراد زرخرید و مزدور و آنها که به عشق مال و ثروت نبرد مى کنند هرگز نمى توانند در برابر افراد با ایمانى که به خاطر هدف مقدسى مى جنگند بایستند.

حوادث دنیاى معاصر ما نیز بارها نشان داده دولت هاى نیرومند که سربازانشان را با پول و وسائل شهوت به جنگ تشویق مى کردند، در برابر ملت هاى کوچکى که از روى ایمان مى جنگیدند با رسوائى مغلوب شدند.

علاوه بر این دو مجازات دنیا، مجازات سومى نیز در جهان دیگر در پیش دارند که همان گرفتارى آتش خشم و غضب الهى است.

* * *

2 ـ آنچه در آیه فوق آمده، در جهان امروز ما نیز نمونه هاى فراوانى دارد، نیروهاى اهریمنى استعمار، و طرفداران ظلم و فساد و ستمگرى، و حامیان مذاهب خرافى و باطل، سرمایه هاى کلانى براى پیشبرد اهدافشان و باز داشتن انسان ها از راه حق به اشکال مختلفى مصرف مى کنند:

گاهى در لباس مزدوران جنگى،

زمانى در شکل کمک هاى ظاهراً انسانى، مانند ساختن بیمارستان ها و درمانگاه ها،

و زمان دیگرى به شکل کمک هاى فرهنگى و مانند آن.

اما ماهیت و هدف نهائى همه یکى است و آن توسعه استعمار و ظلم و ستم است و اگر مؤمنان راستین همانند مجاهدان «بدر» صفوف متشکل و پرمقاومتى داشته باشند، مى توانند همه این نقشه ها را نقش بر آب کنند و حسرت این سرمایه ها را به دلشان بگذارند، و سرانجام جمعشان را به دوزخ بفرستند!

* * *

3 ـ بعضى از مفسران گفته اند: این آیه یکى از نشانه هاى صدق دعوت پیامبر است; زیرا از حوادث بعد که شکست دشمنان اسلام است خبر مى دهد، گر چه آنها براى پیروزى اموال زیادى مصرف کردند.

و اگر ما آیه را یک اخبار غیبى مربوطه به حوادث آینده هم ندانیم حداقل نشانه محتواى دقیق و حساب شده قرآن درباره مبارزه حق و باطل است و عظمت قرآن و تعلیمات اسلام را روشن مى سازد.

* * *

8 ـ «بحار الانوار»، جلد 17، صفحه 205 و جلد 19، صفحات 231 و 243.

9 ـ «بحار الانوار»، جلد 17، صفحه 180 ـ «مجمع البیان»، ذیل آیه مورد بحث.