تفسیر نمونه

شأن نزول:

ابن عباس مفسر معروف نقل مى کند: مسلمانان صدر اسلام هنگامى که پیامبر (صلى الله علیه وآله) مشغول سخن گفتن بود و بیان آیات و احکام الهى مى کرد گاهى از او مى خواستند کمى با تأنّى سخن بگوید تا بتوانند مطالب را خوب درک کنند، و سؤالات و خواسته هاى خود را نیز مطرح نمایند، براى این درخواست جمله «راعنا» که از ماده «الرعى» به معنى مهلت دادن است، به کار مى بردند.

ولى یهود همین کلمه «راعنا» را از ماده «الرُّعونة» که به معنى کودنى و حماقت است استعمال مى کردند (در صورت اول مفهومش این است «به ما مهلت بده» ولى در صورت دوم این است که «ما را تحمیق کن»!).

یعنى براى یهود دستاویزى پیدا شده بود که با استفاده از همان جمله اى که مسلمانان مى گفتند، پیامبر یا مسلمانان را استهزاء کنند.

نخستین آیه فوق نازل شد و براى جلوگیرى از این سوء استفاده، به مؤمنان دستور داد به جاى جمله «راعنا»، جمله «انظرنا» را به کار برند که همان مفهوم را مى رساند، و دستاویزى براى دشمن لجوج نیست.(1)

بعضى دیگر از مفسران گفته اند: جمله «راعنا» در لغت یهود یک نوع دشنام بود و مفهومش این بود «بشنو که هرگز نشنوى» این جمله را تکرار مى کردند و مى خندیدند!.(2)

بعضى از مفسران نیز نقل کرده اند: یهود به جاى «راعنا»، «راعینا» مى گفتند که معنیش «چوپان ما» است، و پیامبر اسلام(صلى الله علیه وآله) را مخاطب قرار مى دادند و از این راه استهزاء مى کردند.(3)

این شأن نزول ها با هم تضادى ندارد و ممکن است همه صحیح باشد.

* * *

تفسیر:

دستاویز به دشمن ندهید؟

با توجه به آنچه در شأن نزول گفته شد، نخستین آیه مورد بحث مى گوید: «اى کسانى که ایمان آورده اید (هنگامى که از پیامبر تقاضاى مهلت براى درک آیات قرآن مى کنید) نگوئید: راعنا، بگوئید: انظرنا» که همان مفهوم را دارد و دستاویزى براى دشمن نیست (یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لاتَقُولُوا راعِنا وَ قُولُوا انْظُرْنا).

«و آنچه به شما دستور داده مى شود بشنوید، و براى کافران و استهزاءکنندگان عذاب دردناکى است» (وَ اسْمَعُوا وَ لِلْکافِرینَ عَذابٌ أَلیمٌ).

از این آیه به خوبى استفاده مى شود مسلمانان باید در برنامه هاى خود مراقب باشند هرگز بهانه به دست دشمن ندهند، حتى از یک جمله کوتاه که ممکن است سوژه اى براى سوء استفاده دشمنان گردد، احتراز جویند، قرآن با صراحت براى جلوگیرى از سوء استفاده مخالفان، به مؤمنان توصیه مى کند: حتى از گفتن یک کلمه مشترک که ممکن است دشمن از آن معنى دیگرى قصد کند و به تضعیف روحیه مؤمنان بپردازد، پرهیز کنند، دامنه سخن و تعبیر وسیع است، چه لزومى دارد انسان جمله اى را به کار برد که قابل تحریف و سخریه دشمن باشد.

وقتى اسلام تا این اندازه اجازه نمى دهد بهانه به دست دشمنان داده شود، تکلیف مسلمانان در مسائل بزرگ تر، و بزرگ تر روشن است، هم اکنون گاهى اعمالى از ما سر مى زند که از سوى دشمنان داخلى، یا محافل بین المللى سبب تفسیرهاى سوء و بهره گیرى بلندگوهاى تبلیغاتى آنان مى شود، وظیفه ما این است: از این کارها جداً بپرهیزیم و بى جهت بهانه به دست این مفسدان داخلى و خارجى ندهیم.

این نکته نیز، قابل توجه است که جمله «راعنا» ـ علاوه بر آنچه گفته شد ـ خالى از یک نوع تعبیر غیر مؤدبانه نیست; زیرا «راعنا» از ماده «مراعات» (باب مفاعله) است و مفهومش این مى باشد «تو ما را مراعات کن، تا ما هم تو را مراعات کنیم» و چون این تعبیر (علاوه بر سوء استفاده هائى که یهود از آن مى کردند) دور از ادب بوده است، قرآن مسلمانان را از آن نهى کرده.(4)

* * *

آیه بعد، پرده از روى کینه توزى و عداوت گروه مشرکان و گروه اهل کتاب نسبت به مؤمنان برداشته مى گوید: «کافران اهل کتاب و همچنین مشرکان دوست ندارند خیر و برکتى از سوى خدا بر شما نازل گردد» (ما یَوَدُّ الَّذینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ وَ لاَ الْمُشْرِکینَ أَنْ یُنَزَّلَ عَلَیْکُمْ مِنْ خَیْر مِنْ رَبِّکُمْ).

ولى این تنها آرزوئى بیش نیست; زیرا «خداوند رحمت و خیر و برکت خویش را به هر کس بخواهد اختصاص مى دهد» (وَ اللّهُ یَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ یَشاءُ).

«و خداوند داراى بخشش و فضل عظیم است» (وَ اللّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظیمِ).

آرى دشمنان از شدت کینه توزى و حسادت، حاضر نبودند این افتخار و موهبت را بر مسلمانان ببینند که پیامبرى بزرگ، صاحب یک کتاب آسمانى با عظمت از سوى خداوند بر آنها مبعوث گردد، ولى مگر مى توان جلو فضل و رحمت خدا را گرفت؟!

* * *

نکته:

مفهوم دقیق «یا أَیُّهَا الَّذِیْنَ آمَنُوا»

در بیش از 80 مورد از قرآن مجید، این خطاب افتخارآمیز و روح پرور دیده مى شود و آیه فوق، نخستین آیه اى است که با این خطاب در آن برخورد مى کنیم:

جالب این که: این تعبیر منحصراً در آیاتى است که در «مدینه» نازل شده و در آیات مکّى اثرى از آن نیست، شاید به این دلیل که با هجرت پیامبر(صلى الله علیه وآله)به «مدینه» وضع مسلمانان تثبیت شد، به صورت یک جمعیت ثابت و صاحب نفوذ در آمدند و از پراکندگى نجات یافتند، لذا خداوند آنها را با جمله «یا أَیُّهَا الَّذِیْنَ آمَنُوا» مخاطب قرار داده است.

این تعبیر ضمناً نکته دیگرى در بر دارد و آن این است: حال که شما ایمان آورده اید، در برابر حق تسلیم شده اید، و با خداى خود پیمان اطاعت بسته اید، باید به مقتضاى این پیمان، به دستورهائى که پشت سر این جمله مى آید عمل کنید، و به تعبیر دیگر، ایمان شما ایجاب مى کند این دستورات را به کار بندید.

قابل توجه این که: در بسیارى از کتب اسلامى، از جمله منابع اهل تسنن، از پیامبر (صلى الله علیه وآله) چنین نقل شده است: ما أَنْزَلَ اللّهُ آیَةً فِیها یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِلاّ وَ عَلِیٌّ(علیه السلام) رَأْسُها وَ أَمِیرُها: «خداوند در هیچ موردى از قرآن آیه اى که «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا» در آن باشد نازل نکرده مگر آن که على(علیه السلام) رئیس آن و امیر آن است».(5)

* * *

1 و 2 و 3 ـ تفسیر «قرطبى» و تفسیر «المنار» و تفسیر «فخر رازى» و تفسیر «ابوالفتوح رازى»، و «مجمع البیان» ذیل آیه مورد بحث ـ «بحار الانوار»، جلد 9، صفحات 66، 67 و 332، حدیث 18 ـ تفسیر «امام حسن عسکرى(علیه السلام)»، صفحات 477، 478 و 479 (چاپخانه مدرسه امام مهدى(علیه السلام)).

4 ـ تفسیر «فخر رازى» و «المنار»، ذیل آیه مورد بحث ـ «بحار الانوار»، جلد 9، صفحه 332 ـ تفسیر «امام حسن عسکرى(علیه السلام)»، صفحه 477 (چاپخانه مدرسه امام مهدى(علیه السلام)).

5 ـ «بحار الانوار»، جلد 35، صفحات 347، 350 و 352 ـ تفسیر «فرات الکوفى»، صفحه 48 (مؤسسه چاپ و نشر) ـ «حلیة الاولیاء»، جلد 1، صفحه 64 دار الکتاب العربى (باب على بن أبى طالب، صفحه 61) ـ «فضائل الصحابة لإبن حنبل»، جلد 2، صفحه 654، حدیث 1114 (مؤسسة الرسالة) ـ «المعجم الکبیر»، جلد 11، صفحه 264 (مکتبة العلوم و الحکم) ـ «درّ المنثور»، جلد 1، صفحه 104 (دار المعرفة).