تفسیر نمونه

18أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّهَ یَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ مَنْ فِی الأَرْضِ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ وَ النُّجُومُ وَ الْجِبالُ وَ الشَّجَرُ وَ الدَّوَابُّ وَ کَثِیرٌ  مِنَ النّاسِ وَ کَثِیرٌ حَقَّ عَلَیْهِ الْعَذابُ وَ مَنْ یُهِنِ اللّهُ فَما لَهُ مِنْ مُکْرِم إِنَّ اللّهَ یَفْعَلُ ما یَشاءُ

ترجمه:

18 ـ آیا ندیدى که تمام کسانى که در آسمان ها و کسانى که در زمینند براى خدا سجده مى کنند؟! و (همچنین) خورشید و ماه و ستارگان و کوه ها و درختان و جنبندگان، و بسیارى از مردم! اما بسیارى (ابا دارند، و) فرمان عذاب درباره آنان حتمى است; و هر کس را خدا خوار کند، کسى او را گرامى نخواهد داشت! خداوند هر کار را بخواهد انجام مى دهد!

تفسیر:

همه موجودات جهان در پیشگاه او سجده مى کنند

از آنجا که در آیات گذشته سخن از مبدأ و معاد بود، آیه مورد بحث، با طرح مسأله توحید و خداشناسى، حلقه مبدأ و معاد را تکمیل مى کند، پیامبر(صلى الله علیه وآله)را مخاطب ساخته مى گوید: «آیا ندیدى تمام کسانى که در آسمان ها و تمام کسانى که در زمین هستند براى خدا سجده مى کنند، و خورشید و ماه و ستارگان و کوه ها و درختان و جنبندگان»؟! (أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّهَ یَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ مَنْ فِی الأَرْضِ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ وَ النُّجُومُ وَ الْجِبالُ وَ الشَّجَرُ وَ الدَّوَابُّ).

«و نیز بسیارى از مردم براى او سجده مى کنند، در حالى که بسیارى دیگر ابا دارند و مستحق عذابند» (وَ کَثِیرٌ مِنَ النّاسِ وَ کَثِیرٌ حَقَّ عَلَیْهِ الْعَذابُ).

سپس، اضافه مى کند: «اینها نزد پروردگار بى ارزشند و هر کس را خدا بى ارزش سازد هیچ کس نمى تواند او را گرامى دارد و مشمول سعادت و ثواب کند»  (وَ مَنْ یُهِنِ اللّهُ فَما لَهُ مِنْ مُکْرِم).

آرى، «خداوند هر کارى را بخواهد و مصلحت بداند انجام مى دهد» مؤمنان را گرامى و منکران را خوار مى سازد (إِنَّ اللّهَ یَفْعَلُ ما یَشاءُ).

* * *

نکته ها:

1 ـ سجود همگانى چگونه است؟

در قرآن مجید، در آیات مختلف سخن از «سجود» عمومى موجودات جهان و همچنین «تسبیح»، «حمد» و «صلوة» (نماز) به میان آمده و تأکید شده: این عبادات چهار گانه مخصوص انسان ها نیست، حتى موجودات ظاهراً بى جان نیز در آن شرکت دارند.

گر چه، در ذیل آیه 44 سوره «اسراء» (در جلد دوازدهم) پیرامون حمد و تسبیح عمومى موجودات عالم به طور مشروح بحث کرده ایم، و همچنین در جلد دهم ذیل آیه 15 سوره «رعد» از سجده عمومى موجودات عالم سخن گفته ایم، باز در اینجا لازم است اشاره اى به این مسأله مهم بشود:

با توجه به آنچه در آیه مورد بحث آمده، موجودات عالم داراى دو گونه سجودند، «سجود تکوینى» و «سجود تشریعى».

خضوع و تسلیم بى قید و شرط آنها در برابر اراده حق، قوانین آفرینش و نظام حاکم بر این جهان، همان سجود تکوینى آنها است که تمام ذرات موجودات را شامل مى شود، حتى سلول هاى مغز فرعون ها و نمرودها و منکران لجوج، و تمام ذرات وجود آنها مشمول این سجود تکوینى هستند.

به گفته جمعى از محققان، تمامى ذرات جهان داراى نوعى درک و شعورند، و به موازات آن، در عالم خود، حمد و تسبیح خدا مى گویند، و سجود و صلات  دارند.(1)

و اگر این نوع درک و شعور را نپذیریم لااقل تسلیم و خضوع آنها در برابر همه نظامات هستى به هیچ وجه قابل انکار نیست.

اما «سجود تشریعى» همان نهایت خضوعى است که از صاحبان عقل، شعور، درک و معرفت در برابر پروردگار تحقق مى یابد.

در اینجا این سؤال پیش مى آید: اگر برنامه سجود عمومى موجودات، همه انسان ها را در بر مى گیرد; چرا در آیه فوق به گروهى از انسان ها تخصیص داده شده است؟.

اما با توجه به این که «سجده» در این آیه، در یک مفهوم جامع میان «تشریع» و «تکوین» استعمال شده، پاسخ این سؤال روشن مى شود; زیرا فرد تکوینى سجده در مورد انسان ها، خورشید، ماه، ستارگان، کوه ها، درختان و جنبندگان، همه را شامل مى شود، اما فرد تشریعى آن، بسیارى از انسان ها آن را انجام مى دهند و گروهى سرپیچى کرده و مصداق «کَثِیرٌ حَقَّ عَلَیْهِ الْعَذابُ» هستند، و مى دانیم استعمال یک لفظ در مفهوم جامع و عام، با حفظ مصادیق مختلف، هیچ مانعى ندارد، حتى نزد آنها که استعمال لفظ را در بیشتر از یک معنى جایز نمى دانند، چه رسد به ما که استعمال لفظ مشترک را در معانى متعدد مجاز مى دانیم (دقت کنید).

* * *

2 ـ آیا سجود فرشتگان تشریعى است؟

بى شک در جمله «یَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِی السَّماواتِ» فرشتگان داخلند، ولى آیا سجده آنها تکوینى است یا تشریعى؟  با توجه به این که: آنها داراى عقل، شعور، معرفت و اراده اند، سجود آنها جنبه تشریعى دارد یعنى عبادت و خضوعى است که با اراده و اختیار انجام مى گیرد قرآن درباره فرشتگان مى گوید: لا یَعْصُونَ اللّهَ ما أَمَرهُمْ وَ یَفْعَلُونَ ما یُؤْمَرُونَ: «آنها هیچ یک از فرمان هاى الهى را عصیان نمى کنند و آنچه را که او دستور داده انجام مى دهند».(2)

و از نظر سجود تکوینى، فرشتگان چون دیگر موجودات هستند.

* * *

3 ـ پاسخ به چند سؤال

1 ـ با توجه به این که: «مَنْ فِى الأَرْض»، شامل همه انسان ها مى شود، چرا بعد از آن جمله «کَثِیْرٌ مِنَ النّاس» آمده است؟

در پاسخ مى توان گفت: این جمله، در حقیقت توضیحى است براى «مَنْ فِى الأَرْض» یعنى ساکنان زمین دو گروهند، گروهى مؤمن و خاضع در برابر خدا و گروهى کافر و متمرد و سرکش.

این احتمال را نیز بعضى از مفسران داده اند که: تعبیر «مَنْ فِى الأَرْض» که جنبه عمومى دارد، اشاره به سجود تکوینى است که همه انسان ها حتى کافران جزء، جزء وجودشان در آن شرکت دارند، ولى جمله ««کَثِیْرٌ مِنَ النّاس»...» اشاره به سجود تشریعى است که در آن با هم مختلفند. (چنان که پیشتر گفته شد).

این احتمال نیز وجود دارد که: «مَنْ فِى الأَرْض» اشاره به فرشتگان ساکن زمین باشد مانند ««مَنْ فِى السَّماء» که اشاره به فرشتگان ساکن آسمان ها است، در حالى که جمله بعد، از انسان هاى ساکن زمین سخن مى گوید.

2 ـ چرا در این آیه از ساکنان آسمان و زمین، سخن به میان آمده نه از خود آسمان و زمین؟.

در پاسخ مى گوئیم: آسمان ها همان ستارگانند که در کلمه «نجوم» جمعند، و ذکر «جبال» (کوه ها) که قسمت مهمى از کره زمین را تشکیل مى دهند اشاره به خود زمین است.

3 ـ بالاخره، آخرین سؤال این است: چرا «أَ لَمْ تَرَ» (آیا نمى بینى) فرموده، با این که: سجده عمومى موجودات چیزى نیست که با چشم دیده شود؟

اما با توجه به این که: «رؤیت» در لسان عرب، گاهى به معنى «علم» مى آید پاسخ این سؤال نیز روشن مى شود.

به علاوه، گاه از مسائل بسیار روشن تعبیر به مشاهده مى کنیم، مثلاً مى گویند: آیا نمى بینى که فلان انسان، حسود و بخیل است، یا فلان انسان عالم و عادل است (در حالى که این صفات جنبه حسى ندارد) منظور درک قطعى است.

* * *

1 ـ شرح این سخن را در ذیل آیه 44 سوره «اسراء» آوردیم.

2 ـ تحریم، آیه 6.