تفسیر نمونه

45وَ إِذا ذُکِرَ اللّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِینَ لایُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَ إِذا ذُکِرَ الَّذِینَ مِنْ دُونِهِ إِذا هُمْ یَسْتَبْشِرُونَ

46قُلِ اللّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ عالِمَ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ أَنْتَ تَحْکُمُ بَیْنَ عِبادِکَ فِی ما کانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ

47وَ لَوْ أَنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً وَ مِثْلَهُ مَعَهُ لاَفْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذابِ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ بَدا لَهُمْ مِنَ اللّهِ ما لَمْ یَکُونُوا یَحْتَسِبُونَ

48وَ بَدا لَهُمْ سَیِّئاتُ ما کَسَبُوا وَ حاقَ بِهِمْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ

ترجمه:

45 ـ هنگامى که خداوند به یگانگى یاد مى شود، دل هاى کسانى که به آخرت ایمان ندارند مشمئز (و متنفر) مى گردد; اما هنگامى که از معبودهاى دیگر یاد مى شود، آنان خوشحال مى شوند.

46 ـ بگو: «خداوندا! اى آفریننده آسمان ها و زمین، و آگاه از اسرار نهان و آشکار، تو در میان بندگانت در آنچه اختلاف داشتند داورى خواهى کرد»!

47 ـ اگر ستمکاران تمام آنچه را روى زمین است مالک باشند و همانند آن بر آن افزوده شود، حاضرند همه را فدا کنند تا از عذاب شدید روز قیامت رهائى یابند; و از سوى خدا براى آنها امورى ظاهر مى شود که هرگز گمان نمى کردند!

48 ـ (در آن روز) اعمال بدى را که انجام داده اند براى آنها آشکار مى شود، و آنچه را استهزا مى کردند بر آنها واقع مى گردد.

تفسیر:

آنها که از نام خدا وحشت دارند!

باز هم در این آیات، سخن از توحید و شرک است، در نخستین آیه مورد بحث، یکى از چهره هاى بسیار زشت و زننده مشرکان و منکران معاد را در برخورد با توحید منعکس ساخته، مى فرماید: «هنگامى که نام خداوند یگانه یکتا برده مى شود، دل هاى کسانى که به آخرت ایمان ندارند، مشمئز و متنفر مى گردد، اما هنگامى که از معبودهاى دیگر، سخن به میان مى آید غرق سرور و شادى مى شوند»! (وَ إِذا ذُکِرَ اللّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِینَ لایُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَ إِذا ذُکِرَ الَّذِینَ مِنْ دُونِهِ إِذا هُمْ یَسْتَبْشِرُونَ).(1)

گاه، انسان چنان به زشتى ها خو مى گیرد و از پاکى ها و نیکى ها بیگانه مى شود که از شنیدن نام حق، ناراحت و از شنیدن باطل مسرور و شاد مى گردد، در برابر خداوندى که آفریننده عالم هستى است سر تعظیم فرود نمى آورد، اما در برابر قطعه سنگ و چوبى که خود ساخته و یا انسان و موجوداتى همانند خود، زانو مى زند و تعظیم مى کند.

شبیه این معنى در آیه 46 سوره «اسراء» نیز آمده است: وَ إِذا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلى أَدْبارِهِمْ نُفُوراً: «هنگامى که پروردگارت را در قرآن به وحدانیت یاد مى کنى فرار مى کنند»!

پیامبر بزرگ خدا «نوح» از دست این گونه کج اندیشان، به خدا شکایت مى کند و مى گوید: وَ إِنِّی کُلَّما دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصابِعَهُمْ فِی آذانِهِمْ وَ اسْتَغْشَوْا ثِیابَهُمْ وَ أَصَرُّوا وَ اسْتَکْبَرُوا اسْتِکْباراً: «خداوندا! هر زمان آنها را دعوت کردم تا به درگاه تو آیند، و آنها را بیامرزى، انگشت در گوش ها گذاردند و لباس بر سر و صورت خود پوشیدند، تا صداى مرا نشنوند، و در مسیر گمراهى اصرار ورزیدند و استکبار کردند»!.(2)

آرى چنین است حال متعصبان لجوج و جاهلان مغرور.

ضمناً، از این آیه، به خوبى استفاده مى شود که سرچشمه بدبختى این گروه دو چیز بوده است: انکار اصل توحید و عدم ایمان به آخرت.

نقطه مقابل آنها مؤمنانى هستند که از شنیدن نام خداوند یگانه، چنان مجذوب نام مقدسش مى شوند که حاضرند هر چه دارند، نثار راه او کنند، نام محبوب، کامشان را شیرین و مشام جانشان را معطر، و تمام قلبشان را روشن مى سازد، نه تنها نام او، که نام هر چه ارتباط و پیوندى با او دارد، براى آنان سرورآفرین است.

نباید تصور کرد که این صفت، مخصوص مشرکان عصر پیامبر(صلى الله علیه وآله) بوده است، در هر عصر و زمان، منحرفان تاریک دلى هستند که از شنیدن نام دشمنان خدا و مکتب هاى الحادى و پیروزى ستمگران خوشحال مى شوند، اما نام نیکان و پاکان و برنامه ها و پیروزى هایشان براى آنان دردآور است، لذا در بعضى از روایات، این آیه به کسانى تفسیر شده است که از شنیدن فضائل اهل بیت پیامبر(صلى الله علیه وآله) یا پیروى از مکتبشان، ناراحت مى شوند.(3)

* * *

هنگامى که سخن به اینجا مى رسد که این گروهِ لجوج، و این جاهلانِ مغرور، حتى از شنیدن نام خداوندِ یگانه، متنفر و بیزارند، به پیامبرش دستور مى دهد که از آنها روى بگرداند، و رو به سوى درگاه خدا آورد، با لحنى که حاکى از ایمان عمیق، و سرشار از عشق او است، با او سخن گوید، و شکایت این گروه را به درگاه او برد، تا هم قلب خود را که آکنده از اندوه است آرامش بخشد، و هم از این راه تکانى به آن ارواح خفته غافل دهد، مى فرماید: «بگو خداوندا! اى آن که آفریننده آسمان ها و زمین و آگاه از اسرار نهان و آشکار هستى، تو در میان بندگانت در آنچه اختلاف کردند، داورى مى کنى» (قُلِ اللّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَ الأَرْضِ عالِمَ الْغَیْبِ وَ الشَّهادَةِ أَنْتَ تَحْکُمُ بَیْنَ عِبادِکَ فِی ما کانُوا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ).(4)

آرى، روز قیامت که روز برچیده شدن همه اختلافات است، و روز بُروزِ حقایق مخفى است، حاکم مطلق و فرمانروا توئى، که هم خالق همه چیز هستى، و هم آگاه از اسرار آنها، آنجاست که با داورى تو اختلافات پایان مى گیرد، و این گمراهان لجوج به اشتباه خود پى مى برند، و آنجاست که به فکر جبران مى افتنداما چه سود؟!

* * *

چنان که در آیه بعد، مى گوید: «اگر ستمکاران تمام آنچه را روى زمین است مالک باشند و همانند آن نیز بر آن افزوده شود، حاضرند، همه آنها را فدا کنند تا از عذاب شدید روز قیامت رهائى یابند (اما چنین چیزى ممکن نیست)» (وَ لَوْ أَنَّ لِلَّذِینَ ظَلَمُوا ما فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً وَ مِثْلَهُ مَعَهُ لاَفْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذابِ یَوْمَ الْقِیامَةِ).

«ظلم» در اینجا معنى وسیعى دارد که هم شرک را شامل مى شود، و هم مظالم دیگر را.

سپس، مى افزاید: «و از سوى خدا براى آنها امورى ظاهر مى شود که هرگز گمان نمى کردند» (وَ بَدا لَهُمْ مِنَ اللّهِ ما لَمْ یَکُونُوا یَحْتَسِبُونَ).

و عذاب هائى را با چشم خود مى بینند که هرگز به فکر آنها خطور نمى کرد!

به علاوه، آنها تنها به لطف خداوند، مغرور بودند، در حالى که از خشم و غضب و قهاریت او غفلت داشتند.

و احیاناً، اعمالى انجام مى دادند که آن را حسنات مى پنداشتند در حالى که گاه، از گناهان بزرگ بوده، و به هر حال مسائلى در این جهان براى آنها ظاهر مى شود که هرگز آن را باور نمى کردند.

این، درست نقطه مقابل وعده نیکى است که به مؤمنان داده، و فرموده: فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِیَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْیُن: «کسى نمى داند چه پاداش هائى براى او پنهان داشته شده است که مایه روشنى چشم ها است».(5)

نقل مى کنند: یکى از مسلمانان در آستانه مرگ، بسیار جزع و بى تابى مى کرد هنگامى که علت آن را پرسیدند، گفت: من به فکر این آیه افتادم که خدا مى گوید: «وَ بَدا لَهُمْ مِنَ اللّهِ ما لَمْ یَکُونُوا یَحْتَسِبُونَ»، وحشت، وجود مرا فرا گرفته و از این مى ترسم، مبادا از سوى خدا امورى بر من آشکار شود، که هرگز گمان نمى کردم.(6)

* * *

آیه بعد، توضیح یا تکمیل براى مطلبى است که در آیه قبل گذشت، مى فرماید: «در آن روز اعمال زشتى را که انجام داده اند، براى آنها ظاهر مى شود» (وَ بَدا لَهُمْ سَیِّئاتُ ما کَسَبُوا).

«و آنچه را به باد استهزا مى گرفتند، بر سر آنها مى آید» (وَ حاقَ بِهِمْ ما کانُوا بِهِ یَسْتَهْزِؤُنَ).

در حقیقت، چهار موضوع، در ارتباط با مشرکان و ظالمان در این آیات بیان شده است:

نخست این که: هول و وحشت عذاب الهى در آن روز، به قدرى زیاد است که اگر دو چندان تمام ثروت و اموال روى زمین را در اختیار داشته باشند، همه را مى دهند، تا از عذاب رهائى یابند، اما در آنجا معامله اى صورت نمى گیرد.

دیگر این که، انواعى از مجازات الهى که هرگز به فکر آنها خطور نمى کرد در برابر آنان ظاهر مى شود.

سوم این که، سیئات اعمالشان در برابر آنها حضور پیدا مى کند و تجسم مى یابد.

چهارم آن که، آنچه را در مورد معاد شوخى مى پنداشتند به صورت واقعیت عینى مى بینند، و تمام درهاى نجات، به روى آنها بسته مى شود.

با توجه به این که، مى گوید «سیئات اعمال آنها آشکار مى شود» آیه فوق دلیل دیگرى خواهد بود بر مسأله تجسم اعمال، زیرا لزومى ندارد که کلمه مجازات و کیفر، در تقدیر گرفته شود.

* * *

1 ـ «اِشْمَأَزَّت» از ماده «اشمئزاز» به معنى «گرفتگى و تنفر» از چیزى است ـ «وَحْدَهُ» منصوب است به عنوان حال یا مفعول مطلق.

2 ـ نوح، آیه 7.

3 ـ «اصول کافى» و «روضه کافى»، طبق نقل «نور الثقلین»، جلد 4، صفحه 490.

4 ـ «فاطِرَ السَّموات» منصوب است به عنوان مناداى مضاف یا صفت براى منادى «اللّهُمَّ».

5 ـ الم سجده، آیه 17.

6 ـ تفسیر «مجمع البیان» و تفسیر «قرطبى»، ذیل آیه مورد بحث.