در این آیه براى تکمیل بحث گذشته در زمینه توحید و یگانگى خدا، و پاسخ گفتن به کسانى که براى هر دسته اى از موجودات خدائى قائلند و مى گویند: خداى باران، خداى جنگ، خداى صلح، خداى آسمان و مانند آن چنین مى فرماید: «او است خداوندى که الوهیتش بر تمام آسمان ها و زمین حکومت مى کند» (وَ هُوَ اللّهُ فِی السَّماواتِ وَ فِی الأَرْضِ).(1)
یعنى با توجه به این که: خالق همه چیز او است، مدبر و اداره کننده همه نیز او مى باشد; زیرا حتى مشرکان جاهلیت نیز خالق و آفریدگار را «اللّه» مى دانستند، ولى تدبیر و تصرف را براى بت ها قائل بودند.
لذا این آیه به آنها چنین پاسخ مى دهد: کسى که خالق است، تدبیر و تصرف در همه جا نیز به دست او است.
این احتمال نیز در تفسیر آیه وجود دارد که، خداوند در همه جا حاضر است، در آسمان ها و در زمین و جائى از او خالى نیست، نه این که: جسم باشد و مکان داشته باشد، بلکه احاطه به همه مکان ها دارد.
بدیهى است: کسى که در همه جا حکومت مى کند و تدبیر همه چیز به دست او است و در همه جا حضور دارد، تمام اسرار و نهانى ها را مى داند، لذا در جمله بعد مى فرماید: «چنین پروردگارى پنهان و آشکار شما را مى داند و نیز از آنچه انجام مى دهید با خبر است» (یَعْلَمُ سِرَّکُمْ وَ جَهْرَکُمْ وَ یَعْلَمُ ما تَکْسِبُونَ).
ممکن است گفته شود: «سرّ» و «جهر» در آیه، اعمال انسان ها و نیات آنها را نیز شامل مى شود، بنابراین نیازى به ذکر ما تَکْسِبُونَ: «انجام مى دهید» نیست.
ولى باید توجه داشت: کسب به معنى نتیجه هاى عمل و حالات روحى حاصل از اعمال خوب و بد است، یعنى او هم از اعمال و نیات شما با خبر است، و هم از اثراتى که این اعمال در روح شما مى گذارد، و در هر حال ذکر این جمله براى تأکید در مورد اعمال انسان ها است.
* * *
1 ـ از نظر ترکیب این جمله در میان مفسران گفتگو است ولى ظاهر این است که «هو» مبتدا است و «اللّه» خبر و «فى السماوات...» جار و مجرور است که متعلق به فعلى مى باشد که از کلمه «اللّه» فهمیده مى شود، و معنى جمله در حقیقت چنین است: «هُوَ الْمُتَفَرِّدُ فِى السَّماواتِ بِالأُلُوهِیَّةِ».