تفسیر نمونه

55ادْعُوا رَبَّکُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً إِنَّهُ لایُحِبُّ الْمُعْتَدینَ

56وَ لاتُفْسِدُوا فِی الأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها وَ ادْعُوهُ خَوْفاً وَ طَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اللّهِ قَریبٌ مِنَ الْمُحْسِنینَ

ترجمه:

55 ـ پروردگار خود را از روى تضرع، و در پنهانى، بخوانید! (و از تجاوز، دست بردارید که) او متجاوزان را دوست نمى دارد!

56 ـ و در زمین پس از اصلاح آن فساد نکنید، و او را با بیم و امید بخوانید (بیم از مسئولیت ها، و امید به رحمتش، و نیکى کنید) ; زیرا رحمت خدا به نیکوکاران نزدیک است!

شرایط اجابت دعا

آیه گذشته با ذکر دلائل روشن به این حقیقت اشاره کرد که شایسته عبودیت و بندگى تنها خدا است، و به دنبال آن در اینجا دستور مى دهد: «دعا و نیایش» که جان و روح عبادت است باید در برابر خدا انجام گیرد، نخست مى فرماید: «پروردگار خود را از روى تضرع و در پنهانى بخوانید» (ادْعُوا رَبَّکُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً).

«تَضَرُّع» در اصل از ماده «ضرع» (بر وزن فرع) به معنى «پستان»، گرفته شده، بنابراین «تضرّع» به معنى دوشیدن شیر از پستان مى آید، و از آنجا که به هنگام دوشیدن شیر انگشت ها بر نوک پستان در جهات مختلف حرکت مى کنند، این کلمه در مورد کسى که با حرکات مخصوص خود اظهار خضوع و تواضع مى کند، به کار مى رود.

بر این اساس، اگر در آیه فوق مى خوانیم خدا را از روى تضرع بخوانید یعنى با کمال خضوع و خشوع و تواضع روى به سوى او آرید، در حقیقت دعاکننده نباید تنها زبانش چیزى را بخواهد، که باید روح دعا در درون جان او و در تمام وجودش منعکس گردد، زبان تنها ترجمان آنها باشد، و به عنوان نمایندگى همه اعضاى او سخن گوید.

و این که در آیه فوق دستور داده شده: خدا را به طور «خفیه» و در پنهانى بخوانید براى این است که از «ریا» دورتر، به اخلاص نزدیک تر، و توأم با تمرکز فکر و حضور قلب باشد.

در حدیثى مى خوانیم: پیامبر(صلى الله علیه وآله) در یکى از غزوات بود، هنگامى که سپاهیان اسلام کنار درّه اى رسیدند فریاد خود را به «لا إِلهَ إِلاَّ اللّه» و «اَللّهُ أَکْبَر» بلند کردند، پیامبر فرمود: یا أَیُّهَا النّاسُ إِرْبَعُوا عَلى أَنْفُسِکُمْ أَما إِنَّکُمْ لاتَدْعُونَ أَصَمَّ وَ لا غائِباً إِنَّکُمْ تَدْعُونَ سَمِیعاً قَرِیباً إِنَّهُ مَعَکُمْ:

«اى مردم اندکى آرام تر دعا کنید شما شخص کر و غائبى را نمى خوانید شما کسى را مى خوانید که شنوا و نزدیک است و با شما است».(1)

این احتمال نیز در آیه داده شده است که منظور از «تضرع» دعاى آشکار و منظور از «خفیه» دعاى پنهانى است; زیرا هر مقامى اقتضائى دارد گاهى باید آشکارا و گاهى پنهانى دعا کرد، روایتى که از «على بن ابراهیم» در ذیل آیه نقل شده این موضوع را تأئید مى کند.

و در پایان آیه مى فرماید: «خداوند تجاوزکاران را دوست نمى دارد» (إِنَّهُ لایُحِبُّ الْمُعْتَدینَ).

و این جمله معنى وسیعى دارد که هر گونه تجاوز را، اعم از فریاد کشیدن به هنگام دعا، و یا تظاهر و ریاکارى، و یا توجه به غیر خدا را به هنگام دعا، شامل مى شود.

* * *

در آیه بعد، اشاره به حکمى شده است که در واقع یکى از شرائط تأثیر دعا است، مى فرماید: «در روى زمین فساد مکنید بعد از آن که اصلاح شده است» (وَ لاتُفْسِدُوا فِی الأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها).

مسلماً هنگامى دعاها در پیشگاه خدا به اجابت نزدیک خواهد بود که شرائط لازم در آن رعایت شود، از جمله این که:

با جنبه هاى سازنده و عملى در حدود توانائى و قدرت همراه باشد.

حقوق مردم رعایت گردد.

و حقیقت دعا در سراسر وجود انسان پرتوافکن شود.

بنابراین، هیچ گاه دعاى افراد مفسد و تبهکار به جائى نخواهد رسید.

منظور از «فساد بعد از اصلاح»، ممکن است اصلاح از ظلم یا کفر یا هر دو بوده باشد، در روایتى از امام باقر(علیه السلام) مى خوانیم: إِنَّ الأَرْضَ کانَتْ فاسِدَةً فَأَصْلَحَهَا اللّهُ بِنَبِیِّه(صلى الله علیه وآله): «زمین فاسد بود و خداوند به وسیله پیامبر اسلام(صلى الله علیه وآله) آن را اصلاح کرد».(2)

پس از آن، بار دیگر به مسأله دعا مى پردازد و یکى دیگر از شرائط آن را بازگو مى کند، مى فرماید: «خدا را با ترس و امید بخوانید» (وَ ادْعُوهُ خَوْفاً وَ طَمَعاً).

نه آن چنان از اعمال خود راضى باشید که گمان کنید هیچ نقطه تاریکى در زندگى شما نیست که این خود عامل عقب گرد و سقوط است.

و نه آن چنان مأیوس باشید که خود را شایسته عفو خدا و اجابت دعا ندانید که این یأس و نومیدى نیز خاموش کننده همه تلاش ها و کوشش ها است، بلکه با دو بال «بیم» و «امید» به سوى او پرواز کنید، امید به رحمتش و بیم از مسئولیت ها و لغزش ها.

و در پایان آیه، براى تأکید بیشتر روى اسباب امیدوارى به رحمت خدا، مى فرماید: «رحمت خدا به نیکوکاران نزدیک است» (إِنَّ رَحْمَتَ اللّهِ قَریبٌ مِنَ الْمُحْسِنینَ).

ممکن است، این جمله یکى دیگر از شرائط اجابت دعا باشد، یعنى اگر مى خواهید دعاى شما یک دعاى توخالى و تنها گردش زبان نباشد، باید آن را با «اعمال نیک» خود همراه سازید، تا به کمک آن، رحمت الهى شامل حال شما گردد و دعایتان به ثمر رسد.

و به این ترتیب، در این دو آیه اشاره به پنج قسمت از شرائط قبولى دعا شده است:

نخست این که از روى تضرع و در پنهانى باشد.

دیگر این که از حدّ اعتدال تجاوز نکند.

سوم این که با تولید فساد و تبهکارى همراه نگردد.

چهارم این که توأم با بیم و امید متوازن باشد.

پنجم این که با نیکوکارى توأم گردد.

1 ـ «مجمع البیان»، جلد 4، صفحه 271، مؤسسة الاعلمى للمطبوعات، بیروت، طبع اول، 1415 هـ ق ـ «وسائل الشیعه»، جلد 7، صفحه 164، چاپ آل البیت ـ «بحار الانوار»، جلد 90، صفحه 343 ـ «عدّة الداعى»، صفحه 259، دار الکتاب الاسلامى، 1407 هـ ق ـ «صحیح بخارى»، جلد 5، صفحه 75، دار الفکر بیروت، 1401 هـ ق.

2 ـ «مجمع البیان»، جلد 4، صفحه 272، مؤسسة الاعلمى للمطبوعات، بیروت، طبع اول، 1415 هـ ق ـ «کافى»، جلد 8، صفحه 58، دار الکتب الاسلامیة ـ «بحار الانوار»، جلد 28، صفحات 227 و 250 ـ تفسیر «عیاشى»، جلد 2، صفحه 19، چاپخانه علمیه، تهران، 1380 هـ ق.