معنى «رحمن» و «رحیم» و گسترش مفهوم آنها و همچنین تفاوت میان این دو کلمه را در تفسیر «بسم اللّه» مشروحاً خواندیم، و نیازى به تکرار نیست.
نکته اى که در اینجا باید اضافه کنیم این است: این دو صفت که از مهم ترین اوصاف الهى است در نمازهاى روزانه ما حداقل 30 بار تکرار مى شوند (دو مرتبه در سوره «حمد» و یک مرتبه در سوره اى بعد از آن مى خوانیم) و به این ترتیب 60 مرتبه خدا را به صفت رحمتش مى ستائیم.
این در حقیقت درسى است براى همه انسان ها که خود را در زندگى بیش از هر چیز به این اخلاق الهى متخلق کنند، به علاوه اشاره اى است به این واقعیت که اگر ما خود را عبد و بنده خدا مى دانیم، مبادا رفتار مالکان بى رحم نسبت به بردگانشان در نظرها تداعى شود.
در تاریخ بردگى مى خوانیم:
«صاحبان آنها با قساوت و بى رحمى عجیبى با آنها رفتار مى کردند، چنان که مى گویند اگر بنده اى در انجام خدمات اندک قصورى مىورزید مجازات هاى سخت مى دید: شلاق مى خورد، او را به زنجیر مى کشیدند، به آسیابش مى بستند به حفر معادن مى گماشتند، در زیر زمین ها و سیاه چال هاى هولناک حبس مى کردند و اگر گناهش بزرگ تر بود به دارش مى آویختند»!(1)
در جاى دیگر مى خوانیم: «غلامان محکوم را در قفس درندگان مى انداختند و اگر جان سالم به در مى بردند درنده دیگرى را داخل قفس او مى کردند».(2)
این بود نمونه اى از رفتار مالکان با بردگان خویش، اما خداوند جهان در قرآن کراراً تذکر مى دهد: اگر بندگانم بر خلاف دستورم عمل کردند و پشیمان شدند مى بخشم، مى آمرزم، رحیم و مهربانم آنجا که مى فرماید:
قُلْ یا عِبادِیَ الَّذینَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لاتَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّهِ إِنَّ اللّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمیعاً: «اى کسانى که از حریم بندگى سرباز زده اید از رحمت خدا مأیوس نشوید، خداوند همه گناهان را مى آمرزد»(3) (توبه کنید و از دریاى بى پایان رحمت خدا بهره مند شوید).
بنابراین آوردن «رحمان و رحیم» بعد از «ربّ العالمین» اشاره به این نکته است که: ما در عین قدرت، نسبت به بندگان خویش، با مهربانى و لطف رفتار مى کنیم. این بنده نوازى و لطف خدا، بندگان را شیفته او مى سازد که با یک دنیا علاقه بگویند: «الرَّحْمنِ الرَّحیمِ».
اینجا است که انسان متوجه مى شود، چقدر فاصله است بین رفتار خداوند بزرگ، با بندگان خویش! و روش مالکان با زیردستان خود، مخصوصاً در عصر شوم بردگى.